صید زندگی از اقیانوس

صبر زیادی میخواهد صیادی؛ فقط این نیست که صیاد تور را پهن کند و برای خودش چُرت بزند و بعد جمع کند و پر از ماهی یا میگو، برگردد به ساحل.
«خالد» یکی از صیادهایی است که اگر کسی بخواهد سختی صیادی را دریابد، باید کنارش، توی قایق موتوری که حالا به ساحل رسیده، زیر ظل آفتاب بنشیند و ببیند چه میکند. خالد امروز میگوی خوبی صید کرده، برخلاف صیاد دیگری که 2قایق آن سوتر به هوای صید میگو نیمههای شب به دریا زده اما حالا فقط ماهیهای کوتاه و نازکی گیرش آمده که مفت نمیارزند و فقط باید آنها را از تور جدا کند و بریزد همانجا روی ماسههای ساحل که بخشکند.
اما خالد امروز وضعش خوب است؛ تورش پر است از میگوهای بزرگ و تازه. ولی این میگوها تا از تور بیرون بیایند حسابی خستهاش خواهند کرد. خالد تور پر از میگو را با کمک پسرانش از دریا بیرون کشیده و آن را روی هم انباشته و خود را رسانده به ساحل. موهایش سفید شده و چهرهاش قهوهای آفتابسوخته است با شیارهای عمیقی بر پیشانی. نشسته کف قایق و با حوصله، یکبهیک میگوها را از تور پلاستیکی جدا میکند و میاندازد درون سطلی آبیرنگ که از بریدن دبههای 20لیتری آب درست شدهاند. آروارهها و بدن میگوی سختپوست با آن شاخکهای سبیلمانند، سفت به تور چسبیده و به سختی آن را رها میکند.
اگر خالد دستکشهای کاموایی را توی آن گرما نپوشیده بود، دستانش با همان یکی دو میگوی اول که از تور بیرون میآورد خونین و مالین میشد. آفتاب ظهر آبانماه بر سر و صورت خالد میتابد و او همراه با 2پسر نوجوانش میگوها را از تور درمیآورند و تور خالی را کنارشان تا میکنند. ماهیهای کوچک و ستاره دریایی هم هستند که از بخت بد در تور گیر افتادهاند. خالد خوششانسهایی را که هنوز زندهاند بهدست پسرک کوچکی میسپارد تا به دریا برشان گرداند. میگوهای چاق و بزرگ، تمامی ندارند؛ اولی، دومی، سومی و... تا آخر وقت، خالد و پسرانش 31کیلو میگو از تور بیرون میآورند و روی باسکول فلزی «مختار» میگذارند که زیر سایهبان کنار ساحل نشسته است.
دریا مریضهبرای دیدن خالد و بقیه صیادهای میگو باید تا خلیج «گواتر» رفت؛ در فصل فراوانی البته در بقیه اسکلهها هم میگو پیدا میشود اما از سر شانس؛ گواتر یعنی انتهای جنوب شرقی ایران، چسبیده به ایالت بلوچستان پاکستان. چابهار که تنها بندر اقیانوسی ایران است تا گواتر 100کیلومتر فاصله دارد؛ حدود یک ساعت و نیم رانندگی با سواری. باید از غرب چابهار، سواحل«مَکران »را که تکیه دادهاند به دریای عمان گرفت و پیش رفت، از« رَمین» گذشت، از «کچو» و از «بِریس» و در امتداد ساحل بکر با ماسههای مسیرنگ، در آن سوی جاده، کوههای مریخی را سیر کرد که تا چشم کار میکند - انگار که کف دریا را از آب خالی کرده باشند - سلسلهوار و کمارتفاع ادامه دارند. سپس باید رسید به« پسابندر» و با گرو گذاشتن سجل یا گذرنامه یا کارت ماشین، از مرزبانی گذشت و وارد ساحل گواتر شد.
ساعت 11ظهر است و صیادهای گواتر از دریا برمیگردند. به روزی خود قانعند و اگر صید دندانگیری هم نیاورده باشند، تجربه به آنها آموخته که فردا روز دیگری است و باید صبر کرد. این صبر خصیصه کار صیادی است و بلوچها که مردمانی آرام و آسانگیرند با عزت نفس فراوان، آن را مضاعف دارند. خالد، 3جوانی را که برای خرید میگو از شهر آمدهاند «مهندس» مینامد و به صیادی اشاره میکند که چندمتر آن سوتر، نیمی از قایق موتوریاش را به ساحل کشانده و ساکت در حال بیرون کشیدن ماهیهای نامرغوب و بیارزش از داخل تور است؛«مهندس، امسال دریا مریضه. میگو نداره. باید بری جلوتر.»همانطور که میگوها را از تور بازمیکند حکایتهایی به زبان محلی تعریف میکندکه با کمک ترجمه« مُسلم» به فارسی، میتوان آنها را دریافت. مسلم جوانی است که در فرودگاه چابهار کار میکند و شغل دومش ارائه انواع خدمات گردشگری است.
میگوید که امسال برخلاف سال گذشته، بازار گردشگری منطقه رونق ندارد. با ماشین هیوندایی که همین امسال از دوبی به ایران وارد کرده، 2گردشگر را به گواتر آورده که برایشان میگو بخرد. بخشی از میگوها را هم میخواهد بفرستد برای یک مشتری والامقام در تهران. مسلم همان وقتی که خالد به ساحل رسید گفت همه میگوهای امروزش را میخرد. حالا خالد در حال گفتن حکایتی است از روزی که قایقش از کنار یک نهنگ گذشته و آن نهنگ آب را با ارتفاع چند متری به بالا میپاشانده و بر سر آنها نیز میریخته است. از دلفینهای پوزهبطری میگوید که با صدای موتور قایق، همراهش میآیند؛ البته امسال هنوز سروکلهشان پیدا نشده است. زبانش حکایت میگوید و دستهایش میگوهای درشت و تازه را از تور بیرون میکشند.
صیادهای بندر گواتر بیشتر میگو صید میکنند اما امروز بسیاری از آنها نوعی مارماهی نیز به تور زدهاند؛ ماهیهایی صاف و براق و بلند که تور را از دهانشان بیرون میکشند و آنها را توی سطل میریزند و سپس سطلها را یکییکی روی باسکول میبرند. وزن صید هر صیاد توی دفتر مختار نوشته میشود و کل مارماهیها بار کامیونی میشود که درِ عقبی یخچالش باز و زیرسایهبان پارک شده است. صیادها میگویند که ماهیها مستقیم میرود به چین.
برف سفیدچین و هند در چابهار و حوالی آن رقیب یکدیگرند. فعلا هندیها دست بالا را دارند و در چابهار در کار ساخت یک اسکله بزرگ هستند. این روزها آنهایی که از کنار اسکله شهید بهشتی میگذرند، صدای سهمگین وزنههای سنگینی را که از بالا به پایین سقوط میکنند تا صخرههای ساحلی را بشکنند، میشنوند.
تا ظهر میگوهای خالد توی 2سطل بزرگ کپه شدهاند و روی باسکول مختار رفتهاند. همه صیادها ماهی و میگو را به مختار میفروشند. او صید هر روز آنها را میخرد و به سالنهای صیادی که فروشگاههای بزرگ ماهی و میگو هستند یا به صادرکنندهها میفروشد. صیادی هم مثل کشاورزی، دلالهایی دارد که عمده میخرند و بر قیمت هر کیلو صید مقداری اضافه میکنند و به دیگران میفروشند. دلالها همه جا هستند، چه در ساحل گواتر، چه در اسکله صیادی رَمین، چه در اسکله تیس، چه در اسکله صیادی خود چابهار. برخی از صیادها راضی هم هستند از این وضع چون دلال همیشه خریدار است و برای همین، هیچ وقت صید روی دست صیادان نمیماند.
خالد میگوهایش را از تور درمیآورد و کیلویی 25هزار تومان میدهد به دلالی که صیدها را میخرد و او آنها را همانجا در گواتر کیلویی 28هزار تومان میدهد به مسلم. پیش از رفتن به گواتر، مسلم یخچالهای یونولیتی سفیدی را از بازار چابهار خریده و حالا میگوها را در آن میریزد. در راه بازگشت، هنوز به کوههای مریخی نرسیده، میپیچد داخل یک فرعی و میرود توی حیاط یک کارخانه یخسازی. آنجا قطعات بزرگ یخ تولید میکنند که جزو ملزومات کار صیادی است، بهخصوص کار صید میگو که خیلی زود فاسد میشود. در کارخانه، یک قطعه سنگین و بزرگ یخ به داخل یک ماشین پرسروصدا وارد میشود و به آنی، از آن سویش تلی از یخهای رندهشده به شکل برف سفید بیرون میریزد. مسلم با بیل آنها را لابهلای میگوها میخواباند و حالا خیالش راحت است که تا شب هم جای آنها امن است.
رد سرخ پانکف حیاط کارخانه یخسازی، روی شنهای ساحل گواتر، کنار اسکله صیادی تیس، روی پیادههای« دکه بازار» در قلب چابهار، همه جا، لکههای قرمز رنگی دیده میشود که در نگاه اول، غریبهها ممکن است شک کنند، نکند رد خونی باشد که همان چند لحظه پیش ریخته شده است. اما این لکهها رد «پان» است. پان مادهای است جویدنی که ترکیبی است از تنباکو و حشیش که در بستههای کوچک در دکههای همه جای شهر فروخته میشود و تاحدی اعتیادآور است. ریشهاش از هندوستان است و تقریبا مشابه ناس است که در افغانستان رواج دارد. بسیاری از صیادان، پان میجوند و شیرهاش را که کشیدند آب دهان قرمزرنگشان را تف میکنند بیرون و ردی قرمز روی زمین بهجا میگذارند. همین پان است که لایه سرخی روی سفیدی دندانهای بسیاری از صیادان کشیده و آنها را بهمرور از بین برده است. بر سردر راهروی ورودی یکی از 2سالن بزرگ فروشگاه صیادی چابهار هشدار داده شده است:« جویدن پان پراگ در سالن صیادی ممنوع است».
مسلم میگوها را میآورد به سالن صیادی چابهار و به یکی از کارگران اتاقک کنار سالن میسپارد. در آن اتاقک، چند کارگر مشغول پاک کردن ماهی و میگو هستند. روی کف و دیوارها و لباس کارگرها پر است از امعا و احشای ماهی و میگو. فلسهای ماهیها را میکنند، با حرکات سریعی آنها را قطعهقطعه میکنند، دستها را در یک بشکه آب کنار دستشان میشویند و میروند سراغ ماهی بعدی. در قیاس با ماهی، پاک کردن میگوها کار دشوارتری است و 3کارگر با هم آن را انجام میدهند. باید پوست سخت میگو را از گوشتش جدا کرد و بعد رگه سیاهی را که روی کمر باقی میماند درآورد. کارگران برای پاک کردن هر کیلو میگو 2هزار تومان میگیرند. هر یک کیلو میگوی کامل، نیم کیلو گوشت میگو میدهد. 3-2 ساعت که میگذرد، حوالی غروب، مسلم حدود 16کیلو گوشت میگو. میگوهایی با این اندازه و چنین تازه، در تهران گیر نمیآید اما مسلم آن را به قیمت معمول سالن شیلات چابهار، بهدست خواهانش میرساند. با این حساب، هر کیلو گوشت میگویی که او باید امشب در یخچال منجمد کند 80هزار تومان آب خورده است.
یک روز گذشته و میگوهایی که دیروز صبح، خالد بهدست خود و پسرانش از دریای گواتر صید کرده بود و از زیر دست مختار گذشته و در سالن صیادی چابهار پاک شده بود، حالا بهصورت منجمد روی باسکول پیشخوان فرودگاه «کنارک »در 50کیلومتری چابهار، داخل یخچال سفید یونولیتی منتظر چسبانده شدن برچسب بار است. میگوها باید 1800کیلومتر راه طی کنند تا برسند به آشپزخانهای در پایتخت. کسانی که آن شاهمیگوها را میخورند آیا میدانند غذایشان حاصل دست خالد، صیاد سیهچرده بلوچ است که روزی با چشمهای خودش یک نهنگ اقیانوسی را دیده که آب را میپاشانده به دهها متر بالاتر؟