گروه فرهنگ و هنر ــ بیشک در تاریخ موسیقی پاپ ایران، واروژان نامی بلندآوازه است که هیچ رقیبی را نمیتوان برایش به رسمیت شناخت. فقط نگاهی گذرا به سیر تاریخ موسیقی پاپ ایران نشان میدهد، بخشی از مهمترین ترانههایی که در جان و دل مخاطبان نشسته و در حافظه جمعی همه ما حک شده، همگی به واسطه هنر و خلاقیت واروژان ممکن شده و جلوهای از هنر بیبدیل اوست.
گروه فرهنگ و هنر ــ بیشک در تاریخ موسیقی پاپ ایران، واروژان نامی بلندآوازه است که هیچ رقیبی را نمیتوان برایش به رسمیت شناخت. فقط نگاهی گذرا به سیر تاریخ موسیقی پاپ ایران نشان میدهد، بخشی از مهمترین ترانههایی که در جان و دل مخاطبان نشسته و در حافظه جمعی همه ما حک شده، همگی به واسطه هنر و خلاقیت واروژان ممکن شده و جلوهای از هنر بیبدیل اوست.
واروژ هاخباندیان، موسیقیدان، آهنگساز و تنظیمکننده مشهور ارمنیتبار ایرانی و از بنیانگذاران موسیقی پاپ در ایران، از جمله آهنگسازانی بود که تحولی در موسیقی پاپ ایران ایجاد کرد و جدای از موسیقی متن فیلم، او موسیقی ترانههای ایرانی را از تکصدایی به چندصدایی تبدیل کرد و از این جهت میتوان او را مهمترین و تاثیرگذارترین چهره تاریخ ترانه در ایران دانست. واروژان در 13 آذر 1315 در قزوین به دنیا آمد. به سبب فوت والدینش به مدرسه شبانهروزی ایتالیاییها بهنام «اندیشه» سپرده شد که در این دوران، روش خواندن دعا همراه با موسیقی پیانو در مدرسه، در شکلگیری علاقهاش به موسیقی، مؤثر شود. پس از اتمام دوره هنرستان عالی موسیقی تهران به ایالات متحده آمریکا رفت و دوره آرنژمان موسیقی را به پایان برد.
طنین زیبای موسیقی ناب ایرانی
پس از بازگشت به آهنگسازی و رهبری ارکستر پرداخت و خیلی زود در موسیقی ایران تحولی بهوجود آورد. پیش از آنکه به ساخت موسیقی متن برای فیلمها بپردازد در برخی از فیلمها آهنگ ترانههایی را که خوانده میشد، تنظیم کرده است؛ به همین دلیل هم نامش در فیلمهایی همچون جهنم سفید (ساموئل خاچیکیان، 1347) با چنین مسئولیتی ذکر شده است. حسن کچل (علی حاتمی، 1349) نخستین فیلمی محسوب میشود که نام واروژان در عنوانبندی آن در کنار چند آهنگساز مطرح دیگر بهعنوان سازنده موسیقی متن و آهنگها آمده است، اما شاید بتوان رشید (پرویز نوری، 1350) را نخستین تجربه مستقل واروژان در زمینه ساخت موسیقی متن فیلم دانست. او در کنار اسفندیار منفردزاده جزء آهنگسازان مطرح برای فیلم بوده است و به سبب آشناییاش با موسیقی ایران در دوران تحصیل در هنرستان موسیقی تم ایرانی در آثارش به خوبی شنیده میشد.
موسیقی متن فیلمهای همسفر، نازنین و مجموعه تلویزیونی سلطان صاحبقران از جمله آثارش هستند. او آهنگهای فولکلور پری زنگنه را نیز با همکاری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اجرا کرده است. آخرین اثر وی در زمینه آهنگسازی نیز ترانهای بود با نام «اجازه» که مرگ اجازه ساخت ترانهای دیگر را به او نداد. واروژان هنرمند پرکاری بود. میراث او بهرغم عمر کوتاه 41 سالهاش افزون بر نوازندگی و آهنگسازی برای 27 فیلم سینمایی و یک مجموعه تلویزیونی، حدود 140 ترانه است که نام او را بهعنوان یک انقلابی در جریان آهنگسازی ترانههای ایرانی برای همیشه زنده نگه میدارد. واروژان به خاطر موسیقی متن صبح روز چهارم (کامران شیردل، 1351) موفق به دریافت جایزه سپاس شد.
واروژان که از بیماری قلبی رنج میبرد، هنگام ضبط موسیقی فیلم بر فراز آسمانها، ساخته محمدعلی فردین، سکته کرد و پس از 13 روز بستری شدن در ساعت پنج و نیم صبح شنبه 26 شهریور 1356 در 41 سالگی در بیمارستان جم درگذشت و در گورستان ارامنه تهران به خاک سپرده شد.
سبک و بیان هنری واروژان
در سالهای ابتدایی دهه پنجاه، ذائقه موسیقی روز ایران کمکم به سمت موسیقی پاپ تمایل پیدا کرد و «واروژان» فردی بیرقیب در این نوع موسیقی شد. وی چه با ساخت ملودی و چه تنظیم آثار دیگران، صاحب شناسنامهای پربار در این حیطه شد. واروژان برای اولینبار روی ترانه «بدرود» ایرج جنتیعطایی و صدای ویگن، ملودی ساخت و آن را تنظیم کرد. همانطور که گفته شد او کار خود را با انجام تنظیم آهنگهایی برای رادیو آغاز کرد و سپس برای ساخت آهنگ برای یکی از برنامههای تلویزیون «زنگولهها» (کشف صداهای تازه در تلویزیون) انتخاب شد. این آغاز کار واروژان در ترانه بود. یکی از اولین آثار او ترانه «قصه دو ماهی» از ترانههای شهیار قنبری بود که اولین ترانه «موسیقی نوین ایران» لقب گرفت. این همکاری ادامه پیدا کرد و روز به روز بر تعداد ترانهسرایان و آوازخوانانی که میخواستند با او همکاری کنند بیشتر میشد. واروژان در کنار پرویز مقصدی، پرویز اتابکی، محمد اوشال، آندرانیک و… از طلایهداران جریان موسیقی پاپ در دهه چهل بودند. اینان به جز برخی آثار سالهای نخست فعالیتشان، به نمونههای روز دنیا نیز در این سبک نظر داشتند و برای نسل جدیدی از خوانندگان آهنگسازی میکردند و اساسا باگونهای دیگر از کلام که بعدها ترانه نوین نام گرفت و ترانهسرایان ویژه خود را داشت.
مهمترین اثرگذاری واروژان در زمین تنظیم موسیقی است، او تنظیم را از فرمی مغشوش با هارمونیهایی عموما ساده و بعضا با پیوندهای غلط کلاسیک یا همصداییهای همیشگی که تحتتأثیر موسیقی ردیفی بود به فرمی تکاملیافته و دارای ارزش موسیقایی و فنی بدل کرد. از دیگر نکات برجسته کارنامه هنری واروژان تنظیمهای او روی ملودیهای دیگران است که خود فهرستی است مملو از ماندگارترین و مؤثرترین آثار پاپ ایران در چهار دهه اخیر، ترانههایی چون «مرداب»، «دو پنجره»، «من و گنجشکهای خونه»، «بنبست» و… . توفیق آهنگسازانی که کارشان را به واروژان سپرده بودند، بی هیچ تعارفی و به اعتراف خود ایشان، مرهون دانش واروژان بوده است. واروژان همچنین در سمتوسو دادن به جریان حرفهای آن خوانندگان نیز بسیار مؤثر بوده است.
خاطرهها، روایتها و تحلیلها
بهرغم اهمیت هنر و کارهای واروژان تاکنون هیچ اثری که بتواند شناختی دقیق از او به دست دهد، وجود نداشت، با این همه در روزهای گذشته برای اولینبار کتابی با محوریت کارنامه هنری واروژان منتشر شد که خبر مبارکی برای علاقهمندان موسیقی پاپ و این آهنگساز و ترانهسرای بیبدیل است. این کتاب با موضوع واکاوی زندگی و تحلیل کارنامه هنری واروژان، آهنگساز و تنظیمکننده فقید موسیقی ایران، منتشر شد. حسین عصاران، مؤلف این کتاب، درباره فرایند شکلگیری این کتاب گفت: «فکر تألیف این کتاب سالها با من بود تا اینکه در آخرین مراحل شکلدهی به کتاب قبلیام «باران عشق»، جدیتر شد و کار تحقیق و جمعآوری دستمایههای اولیه، از همان زمستان 1394 آغاز شد. در این راه، جدا از بررسی و فیشبرداری از مجلات سینمایی و موسیقایی دهههای 30، 40 و 50، با هنرمندان، هنرورزان و کارورزان عرصه موسیقی و سینما که هر یک به نحوی در ارتباط هنری و حرفهای با واروژان بودهاند همگفتگو شده و نظرات آنها درباره همکاریهایشان در این اثر گرد آمده است.»
این محقق عرصه موسیقی با اشاره به نارساییهای موجود در عرصه ثبت تاریخ ترانه و موسیقی ایران افزود: «در سالهای اخیر و از پیِ علاقهمندی نسل جوانتر به واکاوی گذشته موسیقی ایران، متأسفانه حجم زیادی از روایات نامعتبر و حتی نادرست در این زمینه، ثبت و در برخی از مجلات منتشر شده که بیشک در آینده باعث سردرگمی و انحراف محققان این عرصه خواهد شد. دلیل این مسئله هم بیتوجهی ِنهادینهشده و کمارجی کار تحقیق هنری است که عملا آثار هنری، بهخصوص آثار موسیقایی را از سطح یک اثر هنری به سطح یک کالای مصرفی تقلیل داده است. با آگاهی از اینگونه نارساییها در تألیف این کتاب، سعی شده تا هر یک از روایات و تحلیلها، بر مبنای اسناد یا گفتههایِ مستقیم شخصیتهای شناختهشده در این عرصه پایهریزی شود و هر یک از گفتهها با دیگر منابع موجود نیز مطابقت داده شود.»
اسناد و عکسهای دیدهنشده
واروژ هاخباندیان، موسیقیدان، آهنگساز و تنظیمکننده مشهور ارمنیتبار ایرانی و از بنیانگذاران موسیقی پاپ در ایران، از جمله آهنگسازانی بود که تحولی در موسیقی پاپ ایران ایجاد کرد و جدای از موسیقی متن فیلم، او موسیقی ترانههای ایرانی را از تکصدایی به چندصدایی تبدیل کرد و از این جهت میتوان او را مهمترین و تاثیرگذارترین چهره تاریخ ترانه در ایران دانست. واروژان در 13 آذر 1315 در قزوین به دنیا آمد. به سبب فوت والدینش به مدرسه شبانهروزی ایتالیاییها بهنام «اندیشه» سپرده شد که در این دوران، روش خواندن دعا همراه با موسیقی پیانو در مدرسه، در شکلگیری علاقهاش به موسیقی، مؤثر شود. پس از اتمام دوره هنرستان عالی موسیقی تهران به ایالات متحده آمریکا رفت و دوره آرنژمان موسیقی را به پایان برد.
طنین زیبای موسیقی ناب ایرانی
پس از بازگشت به آهنگسازی و رهبری ارکستر پرداخت و خیلی زود در موسیقی ایران تحولی بهوجود آورد. پیش از آنکه به ساخت موسیقی متن برای فیلمها بپردازد در برخی از فیلمها آهنگ ترانههایی را که خوانده میشد، تنظیم کرده است؛ به همین دلیل هم نامش در فیلمهایی همچون جهنم سفید (ساموئل خاچیکیان، 1347) با چنین مسئولیتی ذکر شده است. حسن کچل (علی حاتمی، 1349) نخستین فیلمی محسوب میشود که نام واروژان در عنوانبندی آن در کنار چند آهنگساز مطرح دیگر بهعنوان سازنده موسیقی متن و آهنگها آمده است، اما شاید بتوان رشید (پرویز نوری، 1350) را نخستین تجربه مستقل واروژان در زمینه ساخت موسیقی متن فیلم دانست. او در کنار اسفندیار منفردزاده جزء آهنگسازان مطرح برای فیلم بوده است و به سبب آشناییاش با موسیقی ایران در دوران تحصیل در هنرستان موسیقی تم ایرانی در آثارش به خوبی شنیده میشد.
موسیقی متن فیلمهای همسفر، نازنین و مجموعه تلویزیونی سلطان صاحبقران از جمله آثارش هستند. او آهنگهای فولکلور پری زنگنه را نیز با همکاری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اجرا کرده است. آخرین اثر وی در زمینه آهنگسازی نیز ترانهای بود با نام «اجازه» که مرگ اجازه ساخت ترانهای دیگر را به او نداد. واروژان هنرمند پرکاری بود. میراث او بهرغم عمر کوتاه 41 سالهاش افزون بر نوازندگی و آهنگسازی برای 27 فیلم سینمایی و یک مجموعه تلویزیونی، حدود 140 ترانه است که نام او را بهعنوان یک انقلابی در جریان آهنگسازی ترانههای ایرانی برای همیشه زنده نگه میدارد. واروژان به خاطر موسیقی متن صبح روز چهارم (کامران شیردل، 1351) موفق به دریافت جایزه سپاس شد.
واروژان که از بیماری قلبی رنج میبرد، هنگام ضبط موسیقی فیلم بر فراز آسمانها، ساخته محمدعلی فردین، سکته کرد و پس از 13 روز بستری شدن در ساعت پنج و نیم صبح شنبه 26 شهریور 1356 در 41 سالگی در بیمارستان جم درگذشت و در گورستان ارامنه تهران به خاک سپرده شد.
سبک و بیان هنری واروژان
در سالهای ابتدایی دهه پنجاه، ذائقه موسیقی روز ایران کمکم به سمت موسیقی پاپ تمایل پیدا کرد و «واروژان» فردی بیرقیب در این نوع موسیقی شد. وی چه با ساخت ملودی و چه تنظیم آثار دیگران، صاحب شناسنامهای پربار در این حیطه شد. واروژان برای اولینبار روی ترانه «بدرود» ایرج جنتیعطایی و صدای ویگن، ملودی ساخت و آن را تنظیم کرد. همانطور که گفته شد او کار خود را با انجام تنظیم آهنگهایی برای رادیو آغاز کرد و سپس برای ساخت آهنگ برای یکی از برنامههای تلویزیون «زنگولهها» (کشف صداهای تازه در تلویزیون) انتخاب شد. این آغاز کار واروژان در ترانه بود. یکی از اولین آثار او ترانه «قصه دو ماهی» از ترانههای شهیار قنبری بود که اولین ترانه «موسیقی نوین ایران» لقب گرفت. این همکاری ادامه پیدا کرد و روز به روز بر تعداد ترانهسرایان و آوازخوانانی که میخواستند با او همکاری کنند بیشتر میشد. واروژان در کنار پرویز مقصدی، پرویز اتابکی، محمد اوشال، آندرانیک و… از طلایهداران جریان موسیقی پاپ در دهه چهل بودند. اینان به جز برخی آثار سالهای نخست فعالیتشان، به نمونههای روز دنیا نیز در این سبک نظر داشتند و برای نسل جدیدی از خوانندگان آهنگسازی میکردند و اساسا باگونهای دیگر از کلام که بعدها ترانه نوین نام گرفت و ترانهسرایان ویژه خود را داشت.
مهمترین اثرگذاری واروژان در زمین تنظیم موسیقی است، او تنظیم را از فرمی مغشوش با هارمونیهایی عموما ساده و بعضا با پیوندهای غلط کلاسیک یا همصداییهای همیشگی که تحتتأثیر موسیقی ردیفی بود به فرمی تکاملیافته و دارای ارزش موسیقایی و فنی بدل کرد. از دیگر نکات برجسته کارنامه هنری واروژان تنظیمهای او روی ملودیهای دیگران است که خود فهرستی است مملو از ماندگارترین و مؤثرترین آثار پاپ ایران در چهار دهه اخیر، ترانههایی چون «مرداب»، «دو پنجره»، «من و گنجشکهای خونه»، «بنبست» و… . توفیق آهنگسازانی که کارشان را به واروژان سپرده بودند، بی هیچ تعارفی و به اعتراف خود ایشان، مرهون دانش واروژان بوده است. واروژان همچنین در سمتوسو دادن به جریان حرفهای آن خوانندگان نیز بسیار مؤثر بوده است.
خاطرهها، روایتها و تحلیلها
بهرغم اهمیت هنر و کارهای واروژان تاکنون هیچ اثری که بتواند شناختی دقیق از او به دست دهد، وجود نداشت، با این همه در روزهای گذشته برای اولینبار کتابی با محوریت کارنامه هنری واروژان منتشر شد که خبر مبارکی برای علاقهمندان موسیقی پاپ و این آهنگساز و ترانهسرای بیبدیل است. این کتاب با موضوع واکاوی زندگی و تحلیل کارنامه هنری واروژان، آهنگساز و تنظیمکننده فقید موسیقی ایران، منتشر شد. حسین عصاران، مؤلف این کتاب، درباره فرایند شکلگیری این کتاب گفت: «فکر تألیف این کتاب سالها با من بود تا اینکه در آخرین مراحل شکلدهی به کتاب قبلیام «باران عشق»، جدیتر شد و کار تحقیق و جمعآوری دستمایههای اولیه، از همان زمستان 1394 آغاز شد. در این راه، جدا از بررسی و فیشبرداری از مجلات سینمایی و موسیقایی دهههای 30، 40 و 50، با هنرمندان، هنرورزان و کارورزان عرصه موسیقی و سینما که هر یک به نحوی در ارتباط هنری و حرفهای با واروژان بودهاند همگفتگو شده و نظرات آنها درباره همکاریهایشان در این اثر گرد آمده است.»
این محقق عرصه موسیقی با اشاره به نارساییهای موجود در عرصه ثبت تاریخ ترانه و موسیقی ایران افزود: «در سالهای اخیر و از پیِ علاقهمندی نسل جوانتر به واکاوی گذشته موسیقی ایران، متأسفانه حجم زیادی از روایات نامعتبر و حتی نادرست در این زمینه، ثبت و در برخی از مجلات منتشر شده که بیشک در آینده باعث سردرگمی و انحراف محققان این عرصه خواهد شد. دلیل این مسئله هم بیتوجهی ِنهادینهشده و کمارجی کار تحقیق هنری است که عملا آثار هنری، بهخصوص آثار موسیقایی را از سطح یک اثر هنری به سطح یک کالای مصرفی تقلیل داده است. با آگاهی از اینگونه نارساییها در تألیف این کتاب، سعی شده تا هر یک از روایات و تحلیلها، بر مبنای اسناد یا گفتههایِ مستقیم شخصیتهای شناختهشده در این عرصه پایهریزی شود و هر یک از گفتهها با دیگر منابع موجود نیز مطابقت داده شود.»
اسناد و عکسهای دیدهنشده
عصاران درباره بخشهای دیگر این کتاب نیز گفت: «جدا از موارد تألیفی، کوشش شد تا آوردههای تازه و کاملی نیز درباره این آهنگساز فقید جمعآوری شود تا به شناخت بیشتر مخاطب از دنیای ذهنی و هنری واروژان نیز کمک شود. در همین رابطه حجم زیادی از اسناد و عکسهای دیدهنشده، جداول کامل از کلیه آثار موسیقایی واروژان و چند بخش دیگر نیز به متن تألیف پیوست شده است که طبعا برای مخاطبان این زمینه جذاب خواهد بود. طرح جلد این اثر که توسط انتشارات رشدیه منتشر شده است، اثر فرشید مثقالی، هنرمند عرصه هنرهای تجسمی است.»
