تاریخ جنگ اگر منطبق بر تاریخ حضور بشر بر زمین نباشد، نهایتا چندسالی جوان‌تر است؛ گویی انسان هیچ‌گاه نخواسته و نتوانسته جنگ را کناری بگذارد و در عشق و صلح به سر برد. پس جای تعجب نیست اگر شاخه‌های مختلف هنر نیز انباشته از نشانه‌های جنگ باشد. گیرم این نشانه‌ها گاه در تجلیل جنگ بوده و گاه در تکریم صلح. پس حالا هم عجیب نیست اگر در تهران به دیدار نمایشگاهی برویم که همین عنوان را بر پیشانی دارد: جنگ و صلح. با سحر خلخالیان نقاش، مجسمه‌ساز و پرفورمنسر درباره نمایشگاهش در گالری آریانا که با حمایت کمیته ملی موزه‌های ایران برپاست، به صحبت نشسته‌ایم.
بین هزاران موضوعی که ممکن است یک آرتیست را به خودش مشغول کند، چرا آن‌قدر صریح و در این مقطع سراغ موضوع جنگ و صلح رفتید؟
ما هزاره سوم را با ترس از جنگ آغاز کردیم. قرن بیستم هم، قرن جنگ و خشونت بوده است. امروزه همه گروه‌های اجتماعی اعم از سیاست‌مداران صلح‌طلب تا هنرمندان وظیفه دارند حافظ صلح شوند و من می‌خواهم به‌عنوان یک حافظ صلح نمایشگاه خود را این‌گونه بیان کنم. وقتی در شبکه‌های تلویزیونی یا در فضای مجازی به چشم‌های کودکی نگاه می‌کنم که ترس در آن موج می‌زند یا زنی را می‌بینم که چمدانی را در دست گرفته که همه چیزی است که از زندگی برایش باقی مانده یا مردی که غرورش را پشت اشک‌هایش شکسته، با خودم می‌گویم که من هم باید کاری کنم. می‌گویم من هم باید در این چشم‌انداز، چشمی باشم که به صلح نگاه می‌کند.
فکر می‌کنید یک آرتیست با یک نمایشگاه نقاشی، مجسمه یا پرفورمنس چقدر بتواند بر روی این فضا تأثیر بگذارد و چقدر به تأثیرگذاری آن خوش‌بین هستید؟
پیش از آنکه بخواهم به مقوله تأثیرگذاری فکر کنم، به این فکر می‌کنم که من به‌عنوان یک انسان چقدر می‌توانم به جهان جنگ‌زده اطرافم واکنش نشان دهم. در قدم اول انسانیت را در نظر می‌گیرم نه هنر را. ابتدا به‌عنوان یک انسان چیزی در من به غلیان درمی‌آید، چیزی آزارم می‌دهد همان‌طور که یک کشاورز کامبوجی، یک وکیل استرالیایی یا یک سنگ‌تراش مصری را آزار می‌دهد، حالا من این احساس را با ابزاری که در دست دارم به تصویر می‌کشم. من نقاشم پس باید این تنفر از جنگ را نقاشی کنم. مجسمه‌سازم پس باید مجسمه بسازم. من نمی‌توانم بر سر سیاست‌مداران جهان فریاد بکشم که بس کنید، فریاد من تابلوهایم است و دقیقا از اینجا به بعد است که مقوله تأثیرگذاری پایش وسط می‌آید.
اما این اثرگذاری چه جایگاهی در جریان فعالیت ضدجنگ هنرمندان در جهان دارد؟ آیا نمونه‌های مشابهی در جهان در این سال‌ها از نزدیک دیده‌اید و آیا آن‌قدر که این موضوع برای یک هنرمند ایرانی وسوسه‌برانگیز است، برای هنرمندان خارج از ایران هم وسوسه‌برانگیز هست؟
صد درصد. آخرین‌بار در نمایشگاهی در برلین شاهد این مسئله بودم. در آن نمایشگاه که البته ضدترامپ بود، یک بوم خیلی کوچک از ترامپ قرار داشت و مردم اجازه داشتند با ماژیک روی آن خط بکشند. به نظر من آن‌قدر این مسئله تأثیرگذار بود که ۴۰۰ نفر بیرون از نمایشگاه در هوای سرد صف کشیده بودند تا فقط روی آن بوم یک خط بکشند. با آنها که صحبت می‌کردم، می‌دیدم اغلبشان آدم‌های عادی هستند که می‌خواهند اعتراضشان را به مواضع نژادپرستانه ترامپ حتی اگر شده با یک خط نشان دهند. آنها هم می‌دانستند که این خط‌ها شاید چیزی را عوض نکند، اما در درون‌شان دست‌کم یک احساس رضایت به وجود می‌آورد.
پس به نظر شما یک پویش یا جریان بین‌المللی بین آرتیست‌ها در جهان هست که علیه جنگ اجرا می‌شود. اما با وجود این پویش و حساسیت جهان نسبت به جنگ، چرا همچنان جنگ حرف اول در جهان است؟
برای خود من هم یک علامت سؤال است که چرا چگالی جنگ در جهان کم نشده است. هنوز هم سیاست‌مداران جنگ‌طلب ملت‌ها را به جان هم می‌اندازند. انسان‌ها را ابزاری می‌کنند که به اهداف عمدتا اقتصادی خودشان برسند. البته نباید فراموش کنیم که در سال 2018 وقتی حرف از جنگ می‌زنیم فقط نباید به شیوه‌های سنتی جنگ اشاره کنیم. جنگ در فضای مجازی حالا دارد جهان را می‌بلعد.
ولی بعید می‌دانم آنچه در نمایشگاه شما راجع به آن صحبت می‌شود ارتباطی به جنگ مجازی داشته باشد و چون مشخصا به سراغ موضوع جنگ رفته است.
درست می‌گویید اما امروز نمی‌شود اینها را از هم جدا کرد. شیوه‌های مختلف جنگ چنان درهم‌تنیده شده و دنیای حقیقی و مجازی چنان در جنگ به کمک هم آمده‌اند که تفکیکشان امکان‌پذیر نیست. به همین فعالیت‌های مجازی داعش نگاه کنید، اصلا شکل دیگری از جنگ را مطرح کرده است. شاید اگر ارتباطات تکنولوژیکی و فضای مجازی نبود، آنها در جنگ کلاسیک نمی‌توانستند تا این حد پیروزی به دست آورند
آنچه در نمایشگاه شما می‌بینیم بیشتر نشانه‌هایی از جنگ دارد تا از صلح، صلح کجای کارهای نمایشگاه شما قرار دارد؟
من سعی کرده‌ام در کارهایم از رنگ‌هایی استفاده کنم که بیننده را به صلح برساند. البته به‌هرحال زندگی بعد از این همه جنگ همچنان در جریان است و این برای من عین صلح است. از طرفی دیگر گاهی برای کشف زیبایی ناگزیری زشتی‌ها را برجسته‌تر کنی. یک لکه سفید توی یک بوم سیاه بهتر دیده می‌شود. من در کارهایم از رنگ‌های سفید، آبی و آبی نیلی استفاده زیادی کردم. این رنگ‌ها برای من نشانه‌ای از صلح است.
در کارهای شما حضور پررنگ حیوانات را می‌بینیم. چرا حیوانات؟
قربانیان جنگ فقط انسان‌ها نیستند. محیط زیست، اکوسیستم و حیوانات همیشه در جنگ‌ها صدماتی دیده‌اند که جبران‌ناپذیر بوده و من می‌خواستم این مسئله را به مخاطبم نشان بدهم که این فقط انسان‌ها نیستند که در جنگ صدمه دیده‌اند و من دلم می‌خواست که این‌بار یک تفاوتی داشته باشم و کاری کنم که مردم حیوانات را هم به‌عنوان قربانیان جنگ بشناسند.
اما حیوانات در نمایشگاه شما پوتین پوشیده‌اند، قربانیان معمولا پوتین به پا ندارند؟
پوتین نشانه مشارکت در جنگ است. یعنی من سعی کرده‌ام که به مخاطب خود نشان دهم که همه دنیا شامل انسان‌ها، محیط زیست و حیوانات از جنگ خسته شده‌اند. در نمایشگاهم همه پوتین به پا کرده‌اند و منظورم این بوده که بس است و ما هم وارد جنگ شده‌ایم. من منظور خاصی نداشته‌ام و فقط به این وسیله خواستم بگویم که حیوانات هم ناخواسته پایشان به جنگ باز شده است. در همه جنگ‌ها -البته منظورم جنگ به‌مثابه دفاع نیست- بسیاری از شرکت‌کنندگان قربانیان ابتدایی جنگ هستند که خود جنگ باعث می‌شود نفرت در آنان ریشه بدواند.
می‌رسیم به حیواناتی که شما با نشانه‌هایی از قربانیان یا به‌هرحال شرکت‌کنندگان در جنگ از آنها استفاده کرده‌اید. این حیوانات شامل چه حیواناتی می‌شوند؟
سعی کرده‌ام از حیواناتی استفاده کنم که در طول تاریخ جنگ‌ها، با آدم‌ها بیشتر در ارتباط بودند. مثلا الاغ یا اسب.
کلاغ چطور؟
کلاغ شاهد است.
و گاو؟
گاو بیشترین ارتباط را در طول تاریخ با انسان داشته. حیوانات دیگری هم به خاطر آسیب‌های محیط‌زیستی در جنگ صدمه می‌بینند، اما در زندگی انسان‌ها آن‌قدر حضور ندارند. من دوست داشتم بیشتر از حیواناتی استفاده کنم که با مردم و آدم‌ها زندگی می‌کنند و دوست داشتم این مسئله دیده شود.
برای آرتیستی مثل شما چطور این اتفاق افتاد؟ یعنی چطور به این ایده می‌رسید که حالا بیایم حیوانات را در کانسپت (مفهوم) جنگ بگذارم؟
چون این مسئله هیچ‌وقت دیده نشده است، برای اینکه تا حالا کسی از محیط زیست و حیواناتی که در جنگ‌ها آسیب می‌بینند، حرفی نزده و به این موضوع اشاره نکرده است.
در کارهای پیشین شما زنانی با صورت‌هایی خاص می‌بینیم و حالا به مردانی با صورت‌های سنگی رسیده‌اید. آیا ارتباط تماتیکی بین این دو وجود دارد؟
من از آن کارها به این نمایشگاه رسیدم. سربازها، صورت‌شان سنگی است چون من حس می‌کنم جنگ عواطف انسانی را از بین می‌برد، اما درعین‌حال یک تابلو کشیده‌ام از اینکه سربازها به زمین ریخته‌اند و دیگر کسی حاضر نیست جنگ کند. این مسئله بوده است که خود آنها هم این اتفاق برایشان افتاده است، خستگی سربازها باعث شده از جنگ دست بکشند.
هیچ‌وقت در خلوت فکر کرده‌اید که روزی ممکن است خودتان هم در یک جنگ شرکت کنید؟
در جنگ خیر. ولی برای دفاع از صلح چرا.
حتی اگر کشته شوید؟
بله حتی اگر کشته شوم.
حتی اگر مجبور شوید کسی را بکشید؟
برای من کمی سخت است. چون من فکر می‌کنم این یک آسیب است، ولی برای دفاع و صلح نمی‌دانم، سؤال سختی است.
خودتان سال‌های جنگ در ایران یادتان هست؟ آن زمان ایران بودید؟
بله زمان جنگ عراق با ایران در ایران بودم.
چه خاطره‌ای از آن دوران دارید و چه نشانه‌ای از آن در ذهن شما مانده که در نمایشگاه امروز هم اثری از آن هست؟
وحشتی که داشتیم. مخفی‌شدن‌ها. نگرانی‌هایی که داشتیم. من به‌عنوان یک کودک همیشه صدام را به‌عنوان کسی که باعث و بانی جنگ بین ایران و عراق شد به خاطر داشتم.
بعد از اینکه آثار شما در گالری آریانا به نمایش درآمد چه اتفاقی قرار است برای نمایشگاه شما بیفتد؟ باز ادامه پیدا می‌کند؟
من یک نمایشگاه جدید با همین سیستم در لندن برگزار می‌کنم که بتوانم شعار خود را به مخاطبانم در آن سوی دنیا برسانم.
بعد از لندن چطور؟
هنوز برنامه‌ریزی نکرده‌ام، ولی به احتمال زیاد در آلمان نمایشگاهی می‌گذارم.
فکر کنم نمایشگاه برلین تأثیر خیلی زیادی در ذهن‌تان گذاشته است؟
بله من خیلی تحت‌تأثیر آن نمایشگاه قرار گرفتم.
اتفاقا خود برلین هم از این لحاظ یک شهر خاص است. به خاطر اینکه سال‌ها جدایی برلین غربی و شرقی و آن جنگ، هرچند جنگ سرد بوده، ولی همیشه در ذهن مردم مانده است.
خیلی. آن زمانی که دیوار را بر نداشته بودند من کوچک بودم ولی یک سفر از طرف مدرسه به آلمان رفتم و این تصاویر همیشه در ذهن من ماند. آدم‌ها، شهر و مردم و سردبودن آنجا همیشه در ذهن من هست، ولی زمانی که آن دیوار را برداشته بودند، قشنگ شما فرق آن دیوار را با این دیوار یک لحظه که وارد شهر شوید، حس می‌کنید.
فکر می‌کنید نمایشگاه شما چقدر در برداشتن این دیوارها موفق باشد؟
امیدوارم که این‌گونه باشد. حداقل به‌عنوان یک آرتیست ایرانی دلم می‌خواهد تأثیر خود را بگذارم. اول هم از کشور خودم شروع کردم.
