هنریک ایبسن از دههها پیش در ایران شناخته میشد و سابقه ترجمه اثری از او به زبان فارسی به بیش از شش دهه پیش برمیگردد. در طول این سالها چهرههای مختلفی به سراغ ایبسن رفتهاند و هر یک اثر یا آثاری از او را به فارسی ترجمه کردهاند. اما در این میان، میتوان برای ترجمههای بهزاد قادری از آثار ایبسن جایگاهی متفاوت در نظر گرفت. قادری نیز سالها پیش به سراغ ایبسن رفته بود و اولین ترجمهاش از این نمایشنامهنویسِ کلاسیک و جهانی در دهه شصت منتشر شد. از آن زمان تا امروز قادری همواره با ایبسن همراه بوده است و اگرچه او در این سالها آثار مختلفی ترجمه و تألیف کرده اما ایبسن بخشی مهم از کارنامهاش بهشمار میرود. دو، سهسالی است که ترجمههای قادری از آثار ایبسن در مجموعهای توسط نشر بیدگل به چاپ میرسد و تازهترین عنوان این مجموعه «دشمن مردم» است که مدتی پیش منتشر شد. «دشمن مردم» درواقع هفتمین عنوان این مجموعه است و پیش از آن، این نمایشنامهها در قالب این مجموعه و با ترجمه قادری به چاپ رسیده بودند: «جنزدگان»، «مرغابی وحشی» (بههمراه یدالله آقاعباسی)، «روسمرسهولم»، «وقتی ما مردگان سربرداریم»، «آیلف کوچولو» و «جان گابریل بورکمان». در این مجموعه، هم ترجمههای قبلی قادری به چاپ میرسد و هم ترجمههای تازهای که برای اولینبار منتشر میشوند. بااینحال ترجمههای پیشین نیز با ویراستاری مجدد به چاپ میرسند و همچنین یکی از ویژگیهای مهم هر هفت نمایشنامهای که تاکنون با ترجمه قادری در این مجموعه به چاپ رسیده، مقدمههایی است که او در ابتدای هر اثر نوشته است. مقدمههایی مفصل که در آنها به وجوه مختلف هر اثر و ارتباط هر اثر با کلیت آثار ایبسن توجه شده است و کمک زیادی به خواننده در درک بهتر نمایشنامه میکند.
«دشمن مردم» نمایشنامهای است در پنج پرده که از خواندنیترین و مشهورترین آثار ایبسن بهشمار میرود. قادری در ابتدای این کتاب نیز مقدمهای مفصل با عنوان «دشمن مردم: بازخوانی افکار سیاسی اصحاب قرارداد اجتماعی در بافت مدرنیته» نوشته و در آن به موضوعات مختلفی پیرامون این نمایشنامه پرداخته است. در بخشی از این مقدمه به قلم قادری میخوانیم: «دشمن مردم از خیلی جهات خواندنی است. اول اینکه، سبک کار او در این اثر با کارهای دیگرش تفاوت دارد؛ این را باید دریابیم و اهداف احتمالی آن را بشناسیم. این نمایشنامه یک بحث جامعهشناختی مبتنیبر فلسفه سیاسی اصحاب قرارداد اجتماعی است که شهروندی را در چارچوب کلانروایت روشنگری مطرح میکردند؛ ایبسن، اما از یکسو، شرح وظایف متعارف برای مسئولان دولت/ شهر در این گفتمان را نمیپسندد و از سوی دیگر، رفتار و تلقیات فرد روشنفکر را برای خروج از این کلانروایت و ورود به مدرنیتهای بر اساس بازی متقابل، کارآمد و بهروز نمیداند. به همین دلیل و عمدا، این اثر ظرافتهای دیگر آثار رئالیستی ایبسن را ندارد. دوم اینکه، علیرغم عنوان فریبنده این نمایشنامه که ذهن را مهیای یافتن آدمبده و آدمخوبههای رایج میکند، ایبسن در دام شخصیتپردازیهای کلیشهای نمیافتد، زیرا اصولا با سیاه و سفید میانه خوبی ندارد. سوم اینکه، به همین دلایلی که در بالا آوردم، این اثر آمیزه تراژدی و کمدی غیبی است. برای درهمشکستن مرزهای سیاه و سفید، نویسنده خطر میکند و این دو گونه را از آغاز تا پایان اثر به موازات هم میآورد. از این نظر نیز، دشمن مردم تجربه موفق و چشمگیری است». قادری همچنین در این مقدمه، به تفاوتهای سبکی موجود میان «دشمن مردم» و دیگر آثار ایبسن توجه کرده است. حتی جالب است که ایبسن «دشمن مردم» را برخلاف زمانبندی معمول انتشار آثارش به چاپ رساند. آنطور که در مقدمه اشاره شده، ایبسن معمولا نمایشنامههایش را به فاصله زمانی دو سال از هم به چاپ میسپرد اما «دشمن مردم» را یکسال بعد از «جنزدگان» منتشر کرد.
هجو جهان پستمدرن
«چشمهایت را ببند و به انگلستان فکر کن» عنوان نمایشنامهای است از ج. چپمن و آ. ماریوت که بهتازگی با ترجمه فرشید ابراهیمیان و لیلی عمرانی توسط نشر بیدگل به چاپ رسیده است. این اثر، نمایشنامهای کمدی است که در نوامبر 1977 برای اولینبار به روی صحنه رفت. نمایش در زمان حال میگذرد و محلش آپارتمانی پنتهاوس در شهر لندن است. پرده اولش صبح زود روز شنبه است و پرده دومش چند لحظه بعد.آنطور که در توضیحات پشت جلد کتاب آمده است، «چشمهایت را ببند و به انگلستان فکر کن»، روایتی با طنزی سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و انسانی است که «شوخی» را دستمایه قرار میدهد تا به این واسطه به جدیترین مسائل بشری بهویژه در دوران پستمدرن بپردازد. دورانی که در آن پول و سرمایه بر جهان و انسانها حاکم است و اشیا بر آدمها مسلط هستند. در این جهان دیگر چندان خبری از «بنیانهای اخلاق انسانی» نیست. نمایشنامه بر تناقضها و تضادهای ذاتی موجود در جهان سرمایهداری انگشت گذارده است. در توضیحات کتاب درباره این موضوع آمده: «نمایشنامه از تقابلی ترسناک پرده برمیدارد: انسان عشق دلار، در قامت کارتلهای هیولاگون و تراستهای غولآسای غربی –با آن شگردهای شریفشان- تمامقد در برابر موازین تمدنی چندهزارساله ایستاده است». این تقابل در جایی میگذرد که بهطور نمادین یکی از نقاط اصلی همین تمدن است: لندن. «نویسندگان برای بهتصورکشیدن این تقابل از شیوهای آشنا استفاده کردهاند: بهجانِهمانداختن آدمهایی که دچار سوءتفاهماند، نمایش آشوبی که لاجرم از دل این سوءتفاهمها بیرون میآید و به اوج میرسد، و در نهایت، باطلنماییِ همه اینها پیش چشمهای حیرتزده ما. اما در این میان، چیزهایی تغییر میکنند. ارزشها، باورها، نامها و نشانها دیگر همانی نیستند که پیش از آشوب بودند. چیزهایی برای همیشه از دست رفتهاند. و بستن چشمها شاید راهی باشد برای آسودن. چشمهای باز موجب رنج است».