شفقنا- اهمیت وجود درخت و توسعه درختکاری بر کسی پوشیده نیست و صحبت از آن، تکرار مکررات است. همین اصل عاملی بود که طرح‌های کوچک و بزرگ ایجاد جنگل‌های مصنوعی در کشور اجرا شود. نوعی حساسیت و ولع برای ایجاد جنگل‌های مصنوعی دامن زده شد و در برخی نقاط نه چندان مناسب و بایر انواعی از گونه‌های عجیب و غریب کاشته شد. این طرح‌ها بعضا با عجله و بدون تحقیق صورت گرفت و در دراز مدت، تبعاتی را به همراه داشت.
شاید چند دهه زمان نیاز بود تا مسئولان مربوطه متوجه این موضوع بشوند که در طبیعت هیچ چیز نباید جابجا شود و اضافه کردن حتی یک گونه جدید، می‌تواند محیط زیست را مورد تهدید قرار دهد.
سمن‌های درختکاری
از میان رفتن پوشش گیاهی مناطق مختلف در مقابل دیدگان بهت زده مردم، عاملی شد تا سمن‌های (سازمان‌های مردم‌نهاد) یا NGOهای درختکاری در مناطق مختلف شکل بگیرد.
این سازمان‌ها بدون منفعت، در واقع خیریه‌هایی هستند که توسط مردم برای احیای طبیعت ایجاد می‌شوند تا هم از تخریب بیشتر طبیعت جلوگیری شود و هم بخش‌های تخریب شده، احیا شوند.
توجه عمومی به محیط زیست و حساسیت افکار عمومی به این مقوله، طی دو دهه گذشته، دورنمای بهتری از شرایط آتی زیست بوم ایران می‌دهد. دید علمی به مقوله محیط زیست و اقدامات عمیق‌تر و ورای کاشت یک دانه یا نهال، نشان از عزمی ملی برای حفظ پوشش گیاهی کشور می‌دهد.
سمن درختکاران ماکو
سازمان مردم‌نهاد درختکاران ماکو، یکی از این سمن‌هاست که از سال ۱۳۹۳ مشغول به فعالیت است. این سازمان، با تحقیق و پژوهش در زیست بوم شمال غرب کشور و جمع آوری نمونه‌های بومی به کاشت این گونه‌ها همت گمارد.
محمد فرهمند، مدیر عامل و موسس سازمان مردم‌نهاد درختکاران ماکو، در گفتگو با گزارشگر روزنامه در مورد این سمن می‌گوید: ما درختان و درختچه‌های بومی را احیا می‌کنیم. محدوده فعالیت در شهرهای ماکو، چالدران، شوط، پلدشت است.
وی توضیح می‌دهد: در سال ۱۳۹۳ بعد از مذاکره با ریاست اداره منابع طبیعی پیشنهاد شروع به فعالیت شد. در آن دوره هنوز ما فعالیت‌های زیادی نکرده بودیم و کار تحقیقاتی زیادی نشده بود، برای همین به پیشنهاد اداره منابع طبیعی، نهال‌هایی در اختیار سازمان ما قرار گرفت و ما ۱۰۰۰ اصله نهال سرو خمره‌ای، سرو نقره‌ای، ارغوان و زبان گنجشک کاشتیم. اما اساس کار ما تاکید بر طبیعت بومی بود، برای همین، به سرعت کاشت گونه‌های بومی در دستور کار قرار گرفت.
فرهمند تاکید می‌کند: شاید آن روز متوجه نبودیم، اما متاسفانه گونه‌های غیر بومی آسیب زیادی به محیط زیست منطقه زده است. برای همین به سرعت شروع به شناسایی درختان و گونه‌های بومی منطقه کردیم. انواع گونه‌ها را به کمک کتاب‌ها و استادان، شناسایی کردیم که مجموعا ۲ سال طول کشید. بر اساس این تحقیقات بذرهای گونه‌ها را از طبیعت جمع آوری کردیم. به کمک مهندس مصطفی خوشنویس که در باغ گیاهشناسی تهران مشغول به فعالیت است، توانستیم آنها را پرورش دهیم. راهنمایی‌های مهندس خوشنویس کار ما را جلو انداخت و توانستیم پرورش و تیمار کردن گونه‌ها را به سرعت انجام بدهیم تا آماده کاشت بشوند. کاشت علمی باعث شد تا همه بذرهایی که زیر کشت رفته بودند، جوانه زدند.
مشارکت مردمی
ویژگی کار سازمان‌های مردم‌نهاد، غیر انتفاعی بودن آن است. این موضوع باعث می‌شود تا اعتماد بیشتری میان علاقه‌مندان شکل بگیرد و همه، با دغدغه‌های مشترک کنار یکدیگر به احیای زیست بوم بپردازند.
مدیرعامل درختکاران ماکو در ادامه می‌گوید: ما دو سری نهال داریم که هر دو کاشته شده و پا گرفته‌اند. سری اول سال ۹۴ و سری بعدی در سال ۹۵ پرورش داده شدند. این دو سری را در پروژه‌های کاشت و تکثیر کشت کردیم. بعد از اولین سری، متوجه شدیم هر چقدر کار کنیم شاید مردم آنچنان که باید نسبت به حساسیت موضوع آگاهی پیدا نکنند، در حالی که یکی از اهداف سازمان این بود که مردم مشارکت داشته باشند. درخت را خودشان بکارند و از آن حفاظت کنند. در واقع در صورتی که مردم خودشان درخت را بکارند، نسبت به آنها بی تفاوت نخواهند بود و از آنها مراقبت خواهند کرد.
فرهمند در مورد نحوه آموزش عمومی درختکاری توضیح می‌دهد: ما محله به محله در مساجد بین ریش سفیدان وقت گرفتیم و با آنها صحبت کردیم تا با مشارکت محلی‌ها در کوهپایه‌ها درختکاری انجام شود. برایشان توضیح دادیم که با مراقبت‌های اولیه، نهال‌ها به بار می‌نشیند. پس از صحبت در ۹ محله، مشارکت مردم بیشتر شد و قریب به ۲۰ هکتار فضا برای کاشت درختان مهیا شد. مقرر شد هر محله یک نماینده از طرف سازمان داشته باشد و رابط میان ما و محله خودش باشد.
مشارکت بانوان و دانش آموزان
انجمن‌ها و سازمان‌ها هر چقدر هم بزرگ باشند و نیروهای تحصیلکرده در آن حضور داشته باشند، باز هم برای احیای گونه‌های بومی کافی نیست، پس لازم بود در میان جامعه برویم و با تبلیغ و ترویج به همه یاد بدهیم، همانطور که به درختان میوه رسیدگی می‌کنید باید به درختان بومی دیگر هم رسیدگی شود.
بر این اساس، طرح سازمان مردم‌نهاد درختکاران ماکو در ۹ محله به اجرا درآمد و مورد استقبال اهالی ماکو قرار گرفت. به گفته فرهمند در آخرین مورد، بانوان ماکویی نیز با حضور در این حرکت، سهم خود را در مورد کاشت درختان و حفاظت از گونه‌های بومی ادا کردند. مشارکتی که از این پس پررنگ تر خواهد شد. ما به بانوان پر کردن گلدان‌ها را آموزش دادیم. الان بانوان ماکو با استفاده از بطری‌های پلاستیکی نوشابه، بذرهای گونه‌های بومی را پرورش می‌دهند.
مدیرعامل این سازمان مردم‌نهاد می‌گوید: روند تخریب با سرعت بیشتری از احیا صورت می‌گیرد. برای همین ما باید سرعت احیا را بیشتر می‌کردیم. از این رو، با مدارس صحبت کردیم. بسیاری از معلمان دلسوز، عاشق طبیعت هستند. در مدرسه شهید سلطان بیگی در مقاطع چهارم، پنجم و ششم کلاس‌های آموزشی را با همکاری مدرسه برگزار کردیم. در دوره‌هایی که در مدارس گذاشتیم، اول سازمان و اهدافش را معرفی کردیم و بعد آموزش‌های تئوری صورت گرفت و همه موارد به بچه‌ها آموزش داده شد. پس از آن گلدان‌هایی تهیه کردیم و بچه‌ها و معلمان را آموزش دادیم.
سازمان مردم‌نهاد، آموزش‌های لازم را به دانش آموزان داد. آنها به نام خودشان هر کدام درختی کاشتند. یکی از اعضای سازمان درختکاران که در هنرستان شهید پیر احمدی تدریس می‌کند، به آموزش دانش آموزان پرداخت. وی نیز با کمک بچه‌های مدرسه ۲۰۰۰ گلدان پر کرده اند. از آنجا که گونه‌های بادام کوهی و داغداغان سریع تر به عمل می‌آیند و نسبت به دیگر انواع گونه‌ها مقاومترند، برای مدارس مناسب تر هستند. برای همین این دو گونه پیشنهاد شد و دانش آموزان کار کاشت را انجام دادند.
فرهمند ادامه می‌دهد: ما سعی داریم تا در مدارس بیشتری تبلیغ کنیم و دانش آموزان را برای احیای پوشش بومی آماده کنیم.
کاشت نهال در منازل
اقدام بعدی سازمان مردم‌نهاد درختکاران ماکو، کاشت و پرورش نهال در خانه‌ها است. فرهمند با اشاره به این موضوع می‌افزاید: در خانه‌ها هر کس به اعضای خانواده و افراد دوستدار طبیعت آموزش می‌دهد، در کنار آن آموزش حضوری هم داریم. تا امروز، در ۱۰ تا از منازل، هر کدام ۵۰۰ عدد نهال تکثیر کرده اند.
تیمار و آبیاری
درختان بومی در طبیعت خود به خود رشد می‌کنند و تکثیر می‌شوند، اما روند تخریب محیط زیست به شکلی بوده که بسیاری از گونه‌ها، شاید نتوانند به سادگی خود را تکثیر کنند.
محمد فرهمند در این مورد توضیح می‌دهد: بذر درختان که کشت می‌شود ۲ تا ۳ سال نیاز به آبیاری دارند. چون شرایط آب و هوایی مثل ۲۰- ۳۰ سال گذشته نیست که درخت خودش رشد کند، بلکه حداقل ۲ تا ۳ سال آبیاری و تیمار می‌خواهد. به مراقبت نیاز دارد. از جمله موارد، مراقبت از چرای دام یا از میان رفتن نهال به دست انسان است. این مراقبت‌ها تا زمانی که درخت ریشه بدواند نیاز است. بعضی از این درختان زیر سایه درختان بزرگ کاشته می‌شوند تا درختان بزرگ پرستار آنها باشند.
نحوه کاشت
گونه‌های بومی، قرن‌ها در طبیعت به صورت خودرو تکثیر می‌شدند و کاشت آنها در گلدان نیازمند دقت عمل بالایی است. فرهمند در این مورد می‌گوید: خاکی که برای کاشت درخت استفاده کردیم، ۳ پیمانه خاک باغچه زراعی، ۲ پیمانه ماسه بادی و یک پیمانه کود گوسفندی خشک شده است. این در واقع نسبت خاک مورد استفاده است. بعد از ترکیب این مقدار، آنها را سرند کرده در گلدان قرار می‌دهیم. زهکشی را در نظر می‌گیریم که آب به درستی جمع شود. برای کاشت بذر مهم است بدانیم که به ازای قطر بذر، دو برابر خاک روی آن باید ریخت. اگر خاک بیش از این روی بذر ریخته شود، بذر اصطلاحاً خفه می‌شود. اگر کمتر باشد نیاز سرمایی آن جبران نمی‌شود. نیاز سرمایی برای بذر برخی از گونه‌هاست که برای جوانه زدن، لازم است دوره‌های سرمایی طی کنند. سرما و رطوبت همزمان باعث می‌شود پوسته بذر بشکند.
نکته مهمی در مورد کاشت بذرها وجود دارد این است که محیط رشد آنها باید سایه باشد. عموما ۲ تا ۳ ساعت آفتاب نیاز دارند و در بقیه ساعات لازم است در سایه یا آفتاب فیلترشده و غیر مستقیم قرار گیرند. این مواردی است که بر اساس تجربه به دست آمده است. تجربیاتی که اعضای درختکاران ماکو بر اساس مشاهدات در طبیعت به دست آورده اند. آنها متوجه شدند درختانی رشد می‌کنند که زیر سایه درختان بزرگ یا صخره‌ها روییدهاند.
گونه‌ها
پوشش گیاهی در منطقه ماکو، متنوع است. سازمان درختکاران ماکو با تحقیقاتی که انجام دادند، برخی از گونه‌ها را برای احیا انتخاب کردند.
بذرهایی که در این سال‌ها این سازمان مردم‌نهاد به دست آورده و کشت کرده است، شامل، درختان داغداغان، بادام کوهی، گلابی کوهی، بلوط قفقازی، پسته کوهی (بنه)، بارانک، زرشک قرمز، زرشک سیاه، زرشک سفید و چند مورد دیگر است.
به گفته فرهمند، داغداغان درختی است که در شرایط سخت هم رشد می‌کند و فقط در ۲ تا ۳ سال اول نیاز به تیمار دارد.
وی ادامه می‌دهد: درختانی مانند بارانک، گوشوارک که قابلیت زینتی شدن دارند آنها را اهلی سازی کرده‌ایم، یعنی چند نسل به صورت بذر کاشتیم تا اهلی سازی شود. این کارها انجام شد، تا در آینده‌ای نزدیک آنها را به عنوان درختان تزئینی معرفی کنیم و به جای اینکه با ضربه زدن به محیط زیست و هزینه‌های آنچنانی از فلان کشور نهالی بیاوریم که آسیب برگشت ناپذیر به محیط زیستمان وارد کند، از درختان بومی خودمان استفاده کنیم.
درختان بومی نه تنها به محیط زیست آسیب نمی‌رسانند، بلکه عامل غنی شدن آن هستند. با کاشت این درختان می‌توانیم بافت هوموس را احیا کنیم. یا به عنوان مثال، ریشه‌های درخت داغداغان ازت هوا را می‌گیرند و به ریشه منتقل می‌کنند و در نهایت به خاک می‌رسد.
نهالستان‌های غیر بومی
کاشت نهال‌های غیر بومی که عمدتاً توسط افراد بی تخصص در جای جای کشور صورت گرفت، بعد از چند سال تبعات خود را نشان داد.
به گفته مدیرعامل درختکاران ماکو، ۱۵ سال پیش اداره منابع طبیعی و جنگلکاری نهالستان ۳۸ هکتاری در منطقه ایجاد کرد. این جنگل شامل اقاقیا، سرو خمره‌ای، سرو نقره‌ای، عرعر، زبان گنجشک و… است.
وی توضیح می‌دهد: درخت عرعر اصلاً ایرانی نیست و گونه‌ای مهاجم به حساب می‌آید که از شرق آسیا آمده است. این درخت، آلرژی ایجاد می‌کند و از لحاظ تنفسی مشکل آفرین است. برخی از گونه‌های مهاجم هر جا باشند با اندکی رطوبت، به سرعت رشد می‌کنند و اجازه رشد به دیگر گونه‌ها را نمی‌دهند و در نتیجه گونه‌ها و درختان اطراف آنها از میان می‌روند. در طرح اداره کل منابع طبیعی این گونه‌ها کاشته شده بود. قطر تنه این درختان در طول ۱۵ سال، نهایتا به ۴ سانتیمتر رسیده است در حالی که هزاران لیتر آب خورده‌اند، کلی برایشان هزینه شده ولی درختان در کما هستند و نه رشد می‌کنند و نه از بین می‌روند. نگرانی‌هایی در مورد این جنگل وجود دارد، اگر اداره منابع طبیعی آنها را رها کند، مشکلاتی دارد و ادامه دادن به این روند باز هم مشکلاتی دارد.
الان برخی از جنگل کاری‌های کشور همین مشکل را دارند، با این همه مشکلات آب، بالاجبار آب فراوانی به آنها داده می‌شود تا خشک نشوند. به نظرم باید این جنگل‌ها را از بین ببریم و گونه‌های محلی بکاریم، هر چند ممکن است ۴-۵ سال زمان ببرد، اما در دراز مدت به نفع همه است. کشور ما درگیر بحران آب است. ما باید در مورد مصرف آب نهایت احتیاط را بکنیم. برخی گونه‌هایی غیر بومی مصرف آب بسیار بالایی دارند و حتی اگر رشد هم بکنند، مناسب زیست بوم ما نیست.
در مقابل، سمن درختکاران ماکو با تحقیقات به کاشت نهال‌های بومی پرداخته است. فرهمند ادامه می‌دهد: درختانی که ما کاشتیم در یک سال، نزدیک به ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر رشد کرده‌اند. مطمئنا در سال‌های بعد، رشد اینها تصاعدی خواهد شد و وقتی قابل عرضه شدند، به طبیعت برده می‌شوند و در منزل دائمی کاشته می‌شوند.
انتشار کتاب
اقدام دیگری که این سازمان انجام داده، تهیه کتاب است. فرهمند با اعلام این خبر می‌افزاید: ما همه درختان و درختچه‌های بومی منطقه را در این کتاب معرفی کرده‌ایم. نام این کتاب که در پروسه انتشار است و به زودی به بازار می‌آید «درختان و درختچه‌های ایران و راه‌های تکثیر آن» است. این کتاب از صفر تا صد کاشت گونه‌های بومی را کاملا توضیح داده است. بسیاری از این گونه‌ها در کتاب «فلورا ایرانیکا» وجود دارد، اما چندین گونه، از جمله زرشک سفید را ما معرفی کردیم که پیشتر معرفی نشده بود. شناسایی و معرفی آنها برای اولین بار توسط ما در این کتاب انجام شده است. این کار بر اساس عشق و علاقه بود. ما نه بودجه ای گرفتیم و نه هیچ کمک دولتی. کار ما فرهنگسازی بود و تلاش بسیار زیادی برای آن انجام شد.
این فعال محیط زیست در پایان تاکید می‌کند: اگر نمی‌توانیم درخت بکاریم، از درختکاران حمایت کنیم.
سجاد تبریزی/ روزنامه اطلاعات
