ترامپ، قبیله‌گرایی و پایان سرمایه‌داری آمریکایی

اولین تاجری که توانست ساکن کاخ سفید شود، بیش از تمامی رؤسای‌ جمهور قبلی، نظام سرمایه‌داری آمریکایی را به سمت فروپاشی سوق داده است. بر هیچ‌کس پوشیده نیست که یک اقتصاد بازار قوی برای حفظ پایداری و رشد خود، نیازمند یک طبقه متوسط چالاک، سازوکارهای جابه‌جایی طبقاتی رو به بالا و حاکمیت قانون است. این در حالی است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، هیچ اعتقادی به هیچ‌کدام از این مسائل ندارد. ترامپ و حامیان جمهوری‌خواهش برای تحقق وعده‌های انتخاباتی و تطمیع ولع شرکت‌های تجاری در حال سازماندهی مجدد سیاست مالیاتی ایالات متحده به نفع طبقات ثروتمندند و این کار را با قلع‌وقمع‌کردن مقررات، آموزش عالی، بی‌توجهی به هنجارها و طرح‌های حمایتی انجام می‌دهند.
البته جمهوری‌خواهان این منبع قدرت جدید را مدیون پروبال‌دادن به ظهور مجدد قبیله‌گرایی آمریکایی یا همان عروج دوباره نژادپرستی‌اند. اما آنچه جمهوری‌خواهان محافظه‌کار از درک آن عاجزند، این است که سرمایه‌داری بی‌قیدوبند در نهایت امر خود را به ورطه نابودی می‌کشاند. سرمایه‌داری در صورتی که به حال خود رها شود، همواره تمایل دارد که ثروت و قدرت را در دستان گروهی اندک متمرکز کند؛ امری که با کاهش تقاضا از سوی یک طبقه متوسط ضعیف‌شده و کاهش رقابت در بازار، به فروپاشی همان نظام می‌انجامد. برخی مداخلات دولت در قالب بازتوزیع ثروت و مقررات‌گذاری، با لگام‌زدن بر زیاده‌خواهی‌های این نظام، باعث تداوم آن در طول زمان می‌شود.
لایحه مالیاتی حزب جمهوری‌خواه که به نظر در همان روزهای اولیه حضور ترامپ در کاخ سفید روی میز کار او قرار گرفت، به شکل چشمگیری مالیات شرکت‌ها و ثروتمندترین افراد در این کشور را کاهش می‌دهد. هرچند این به معنای کاهش مالیات برخی خانواده‌های طبقه متوسط در کوتاه‌مدت است اما برای بخش وسیعی از طبقه متوسط وضعیت متفاوت است. این سیاست مالیاتی جدید نقطه پایانی بر نظام مالیاتی تصاعدی است و باعث تمرکز ثروت در رأس هرم اقتصادی می‌شود. در طول زمان، این سیاست مالیاتی جدید به شدت باعث تضعیف طبقه متوسط و متعاقبا کاهش تقاضا در ایالات متحده خواهد شد.
در سال‌های ابتدایی قرن بیستم، هنری فورد، مالک کارخانه خودروسازی فورد، متوجه شد که اقتصاد ایالات متحده زمانی بهترین عملکرد را دارد که دست‌و‌بال طبقه متوسطه باز باشد. در واقع، بخشی از منطق او برای افزایش دستمزدها مبتنی بر این درک او بود که این شرکت نیازمند یک پایگاه مشتریان قوی در طبقه متوسط است که قادر به خریداری خودروهای مدل تی این شرکت باشند. متأسفانه، امروز در جامعه آمریکا و به‌خصوص در میان غول‌های تجاری به‌ندرت می‌توان چنین منفعت‌طلبی روشنفکرانه‌ای را سراغ گرفت. نه اینکه تجار و سرمایه‌داران آمریکایی متوجه این موضوع نباشند بلکه آنها خر و خرما را با هم می‌خواهند. به عبارت دیگر، مالکان شرکت‌ها همچنان خواهان یک طبقه متوسط تحصیل‌کرده و مرفه هستند؛ فقط با این تفاوت که نه خود را به افزایش دستمزدها موظف می‌دانند و نه علاقه‌ای به سیاست‌های مالیاتی دست‌وپاگیر دارند.
نتیجه این وضعیت در ایالات متحده، یک نظام سیاسی دوقطبی است که در یک طرف آن حزب دموکرات قرار دارد که به شدت از کارگران و اتحادیه‌های کارگری حمایت می‌کند و در سوی دیگر، جمهوری‌خواهانی قرار دارند که اکثرا سر در آخور طبقه ثروتمند و تجارت‌پیشگان دارند. حزب دموکرات برای افزایش دستمزدها، نظام مالیاتی کارآمدتر، آموزش دولتی و مقررات‌گذاری در حوزه بهداشت و سلامت تلاش می‌کرد درحالی‌که حزب جمهوری‌خواه به دنبال یک دولت کوچک‌تر و کاهش مالیات‌هاست. مادامی که این دو حزب در تعادل و توازن قرار داشتند، ترکیبی از قیدوبندهای مالیاتی، سرمایه‌گذاری در بخش‌های عمومی و مقررات‌گذاری مانع زیاده‌خواهی نظام سرمایه‌داری می‌شد و اجازه می‌داد این نظام به کار خود ادامه دهد. اما ترامپ با آن نبوغ شرورانه‌اش بر طبل نژادپرستی کوبید. نژادپرستی کارکردی شبیه به قبیله‌گرایی دارد زیرا تفکر و اندیشه‌های پیشاسرمایه‌داری را رواج می‌دهد. هم نژادپرستی و هم قبیله‌گرایی برخلاف نظام طبقاتی مبتنی بر منافع اقتصادی مشترک، مروج تفکر گروهی و قبیله‌ای هستند. طبق این دیدگاه، کارگران سفیدپوست فقیر متقاعد می‌شوند که به جای کارگران رنگین‌پوست با رؤسای سفیدپوستشان منافع مشترک دارند. به لطف نژادپرستی، غول‌های سرمایه‌دار توانسته‌‌اند کارگران فقیر سفیدپوست را با این وعده که کاهش مالیات تصاعدی و مقررات‌زدایی می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار بینجامد، فریب دهند.
علاوه بر این، در طرح جدید مالیاتی جمهوری‌خواهان، قرار است مجموعه مالیات‌هایی بر نظام آموزش دانشگاهی نیز اعمال شود که از آن جمله می‌توان به مالیات بر تمدید سنوات تحصیلی و همچنین لغو کاهش مالیات وام‌های دانشجویی اشاره کرد. این طرح‌های پیشنهادی نه‌تنها موتور اقتصاد دانش‌بنیان ایالات متحده را خاموش می‌کند بلکه یکی از مسیرهای اصلی برای تحرک و جابه‌جایی طبقاتی را نیز مسدود می‌کند.
فامیل‌سالاری و بی‌توجهی دولت ترامپ به مقوله عدم تضاد منافع، نشانگر فاصله‌گرفتن از حاکمیت قانون، شایسته‌سالاری و تعمیق سرمایه‌داری هزارفامیلی است. زندگی در کشوری که رئیس‌جمهورش درگیر کسب‌وکار و تجارت است و دامادش را به عنوان مشاورش انتخاب کرده، اصلا شبیه آمریکایی نیست که پیش‌تر می‌شناختیم؛ یعنی کشوری که بر شایسته‌سالاری استوار بود. هرچند بخش تجاری ایالات متحده همواره به دنبال کاهش هزینه‌ها و بیشینه‌کردن سود بوده اما این بخش برای ادامه حیات، نیازمند مشتریانی با قدرت خرید بالا، نیروی کار تحصیل‌کرده و دولتی یکدست است که بتواند قوانین و مقررات را اجرا و استانداردها را در تمامی بخش‌ها حفظ کند. البته سرمایه‌داری هیچ‌گاه دل خوشی از دولت رفاه نداشته است اما کارآفرینان آگاه‌تر درک می‌کنند که برای تداوم این سیستم، باید سهم خود را بپردازند.
در مقابل، در نظام سرمایه‌داری توجه و تمرکز دست‌بالایی‌ها بیشتر به منافع کوتاه‌مدت معطوف است و به سلامت و کیفیت نظامی که در آن فعالیت می‌کنند، توجهی ندارند. متأسفانه به نظر فرمان هدایت ایالات متحده در دست فردی قرار گرفته که حاضر است برای تأمین منافع شخصی و کوتاه‌مدت خود، با دنده‌عقب‌رفتن، این کشور را به دوران قبل از سرمایه‌داری بازگرداند. با این اوصاف، سه وضعیت را برای آینده جهان می‌توان متصور شد.
اولین و بدترین گزینه این است که ترامپیسم گسترش یابد و جهان بیش از پیش در ورطه قبیله‌گرایی، انباشت اولیه و اضمحلال زیست‌محیطی فرو رود. کشورهایی مانند لهستان و فیلیپین نمونه‌هایی از این احتمال‌اند. دومین گزینه این است که افراد عاقل‌تری در ایالات متحده دست بالا را پیدا کرده تا ترامپ را روانه برجش کنند و جمهوری‌خواهان نیز به خاطر حمایت از این آدم دیوانه تاوان بدهند. در این حالت، اندکی از لطمات دوران ترامپ تا حدی جبران می­‌شود و ایالات متحده می‌تواند خود را از این وضعیت اسفبار بیرون بکشد و از خود اعاده حیثیت کند.
گزینه سوم این است که اقتصاد و جامعه آمریکا چنان لطمه‌ای از سیاست‌های ترامپ ببیند که هیچ التیام نیابد و دیگر کشورها با عبرت‌گرفتن از تجربه تلخ آمریکا چنین اشتباهاتی را تکرار نکنند. این کشورها در ادامه به قدرت‌های جدید اقتصادی جهان بدل خواهند شد. در این حالت، سرمایه‌داری آمریکا به یک دوره تاریخی و چیزی متعلق به گذشته بدل خواهد شد؛ دورانی که یک رئیس‌جمهور نادان یکباره به آن پایان داد.