شفقنا- وبسایت «سفرهای فلسطینی» در مقالهای به ماجرای کاریکاتورهای سیاسی فلسطین در آغاز حضور صهیونیستها در این کشور و نقش آن در جنبش ضد استعماری آن دوران پرداخته است.
به گزارش سرویس ترجمهی شفقنا در این مقاله میخوانیم:
در قدس دههی ۱۹۳۰، پسربچهای هر روز از خیابانهای تنگ و سنگفرش شهر تاریخی راه خود را به سمت مدرسه میپیمود. هر روز صبح، همین که به دروازهی دمشق میرسید، از کنار گروهی از مردان میگذشت که در قهوهخانهای محلی جمع شده بودند تا آخرین اخبار را بشنوند.
نام او «حازم نسیبه» است و حالا که هشتاد سال از آن دوران میگذرد، این صحنه را از خانهاش در «امان»، اردن برای ما وصف میکند. او میگوید: «گروههای پرجمعیتی از مردم از روستاهای نزدیک قدس میآمدند. چهرههایشان از شدت پیادهروی سرخ میشد و سبدهای انگور و انجیر با خودشان میآوردند».
او تعریف میکند که چگونه مردها از روستاها میآمدند و محصولشان را به شهر کهنه میآوردند تا در بازار بفروشند، و بعد به قهوهخانهای میرفتند و آنجا مردی برایشان روزنامه میخواند. در دههی ۱۹۳۰، تنها حدود یک پنجم عربهای فلسطینی قادر به خواندن و نوشتن بودند، بنابراین کار رایجی بود که یک نفر برای بیسوادها روزنامهها را بلند بخواند و عکسها و کاریکاتورها را نشانشان بدهد. از خلال این گردهم آمدنها، روزنامههای مصور پیامشان را به مخاطبی وسیع میرساندند، و آگاهی سیاسی عربهای فلسطینی را، چه آنها که باسواد بودند و چه بیسوادها، شکل میدادند.
نقاشی تیترها
دورهمیهای اینچنینی آنقدر گسترده بود که پس از خیزش براق در سال ۱۹۲۹، مسئولان بریتانیایی که برای تفحص دربارهی این درگیری اعزام شده بودند به دولت علیّه گزارش پس فرستادند که «تقریبا در همهی روستاها کسی هست که در جمع روستاییانی که بیسواد هستند از روی روزنامهها میخواند. بدینسان، دهقانها و روستاییهای عرب ذهن بسیار سیاسیتری نسبت به اکثر مردم اروپا دارند».
کاریکاتورهای سیاسی همیشه روی صفحهی اول این روزنامهها به چشم میخورد، و نقد تند و تیزی از مذاکرات سیاسی، تاکتیکها، و تحولات اقتصادی به دست میداد. با این حال، زنی که محبوبترین کاریکاتورها را در فلسطین دههی ۱۹۳۰ نقاشی میکرد ناشناس باقی ماند. تمام آنچه از او میدانیم این است که او یک مسیحی ساکن اروپای شرقی بود، و اینکه «عیسی داود العیسی» صاحب روزنامهی «فلسطین»، ایدهی کاریکاتورها را در ذهن خود مجسم میکرد و از او میخواست نقاشیشان کند. داستان این زن را پسر «عیسی» شصت سال بعد و درست چند سال قبل از مرگش در ایمیلی که برای «سندی صوفیان» استاد یکی از دانشگاههای آمریکا فرستاد بازگو کرد. اگر این ایمیل ارسال نشده بود، این زن اسرارآمیز سراسر از پهنهی تاریخ رخ بر میبست.

گریز از سانسورچیها
در نگاه اول، در خود این کاریکاتورها هم چیزی اسرارآمیز به نظر میرسد: اینکه چطور ناگهان محبوب شدند، و بعد دوباره ناگهان فروغشان به تاریکی گرایید. پیش و پس از شورش بزرگ عربی سال ۱۹۳۶، کاریکاتورهای سیاسی به ندرت در روزنامههای فلسطینی به چاپ میرسید و با شدت گرفتن نزاع، رواج آنها هم فزونی یافت.
هیچ تصادفی نیست که با بالا گرفتن تنشها در فلسطین، تیغ سانسور بریتانیاییها بر گلوی روزنامهها بیشتر فرو رفت. روزنامهنگاران به زندان افتادند، انتشار انواع خاصی از اطلاعات ممنوع شد، و روزنامهها را به خاطر انتشار مقالههای «خطرناک» تعطیل کردند. بریتانیاییها، چند بار، چهار روزنامهی اصلی عربزبان را همزمان به خاطر آنچه از نظرشان مقالات تحریکآمیز بود تعلیق کردند. طی اولین مرحلهی آن خیزش، روزنامههای عربی ۳۴ نوبت تعلیق شدند، حال آنکه مطبوعات یهودی ۱۳ بار تعلیق شدند.
در دوران خیزش ۱۹۳۶-۱۹۳۹، یک سرباز بریتانیایی یک عرب فلسطینی را در جستجوی تسلیحات بازرسی میکند.در این جوّ سرکوبآمیز، کاریکاتورهای سیاسی مفید واقع میشدند چون پیامهای ویرانگرانه را از متن به تصویر منتقل میکردند، و به احتمال زیاد از بیخ مقررات سانسور به سلامت عبور میکردند.
برخی از این کاریکاتورها اگرچه ممکن است ساده و سرراست به نظر برسند، شامل لایههای چندگانهی نمادین بودند.
کاریکاتوری که در ژوئن ۱۹۳۶ در روزنامهی فلسطین با عنوان «تمساح صهیونیست به عربهای فلسطین [میگوید:…]» منتشر شد، ماجرایی چند بعدی را دربارهی استعمار فلسطین باز میگوید.
در این نقاشی، یک پلیس بریتانیایی قدبلند با یونیفرم سفیدرنگ پیپی در دهان دارد و دود میکند. چهرهاش همانند یک سگ «بولداگ» است، و اشاره به شخصیت تخیلی «جان بول» (John Bull) دارد که اغلب در کاریکاتورهای آن زمان برای نمادپردازی از بریتانیای کبیر به کار میرفت. «سندی سوفیان» استاد دانشگاه میگوید «این افسر لبخند بر چهره دارد، اما نه لبخندی معصمومانه؛ بیشتر شبیه زهرخند یک آدم مکار و جنایتکار است. او چکمههای سنگین و گلمیخدار برپا دارد که با فلسها و چنگالهای سیاه تمساح صهیونیست همنشینی دارد، و نشاندهندهی همنوایی بین صهیونیستها و بریتانیاییها است.»
تمساح با چشمان ورقلمبیدهاش همینطور که آماده میشود تا دهقانهای عرب و باغهای مرکبات آنها را ببلعد، کف به دهان آورده است و دمش همچون پلکان یک کشتی از دریا بیرون آمده است. این تمساح دو استراتژی اصلی صهیونیسم آغازین را متجسم میکند: آروارههای گشاده که بازنمایی استعمار اراضی بومی از طریق زمینخواریهای صهیونیستی است، و دم فلسدار که اشاره به ورود دهها هزار مهاجر استعمارگر اروپایی به فلسطین از طریق کشتی است.
در دههی ۱۹۳۰، فعالیت صهیونیستها برای خرید زمینها که موجب بیخانمانی دهقانها شد، یک مسئلهی اقتصادی مبرم بود. بدهکاری دهقانها و نداریشان برای پرداخت قرض و قولهها، به سطحی بحرانی رسید، و اقدام بریتانیاییها برای وضع مالیات بر بسیاری از زمینهای کشاورزی که پیشتر معاف از مالیات بودند، وضع را وخیمتر کرد. دهقانها با پیوستن به اتحادیههای کارگری و سازمانی، و حضور در اعتراضات مدنی و ایجاد مناقشاتی که بریتانیاییها، صهیونیستها، و ثروتمندان فلسطینی را هدف میگرفت، مقاومت میکردند.
ارزشمندتر از هزار کلمه
در کتابخانهای در بیروت، مردی میانسال یک جفت دستکش لاستیکی به دست میکند، فیلمی کوچک را از بایگانی بیرون میکشد و به خوانشگر میکروفیلم متصل میکند. خوانشگر یک ماشین پرسروصدا و خاکستریرنگ است که سر و وضعی شبیه کامپیوترهای خانگی دههی ۱۹۸۰ دارد. کتابخانهی «موسسه مطالعات فلسطین» که در بیروت مستقر است، یکی از معدود اماکنی است که این کاریکاتورها را حفظ کرده است، اما اسفناک اینکه بسیاری چیزهای دیگر از این دوره برای همیشه نابود شده است.
گویا انقلابیون فلسطینی و هوادارانشان، که از سویی تبوتاب شورش داشتند و از سوی زیر سرکوب شدید بریتانیا به سر میبردند، فرصت چندانی برای مستندسازی ماجراهایشان و حفظ تاریخ خود نداشتند. بخش عمدهای از آنچه برجای ماند یک دهه بعد با رخداد «نکبت»، و با فرار فلسطینیها از خطر شبهنظامیان صهیونیست، گم شد. در این نقاشیهای نادر، برخی از آن چند تصویر باقیمانده را مشاهده میکنیم که ماجرای یک خیزش ضد استعماری را در آگاهی فلسطینیان تحت قیومیت بریتانیا باز میگوید.
منبع: Palestinian Journeys
ترجمه: شفقنا
