تخصیص ارز مسافرتی از آن مباحثی است که در طول ۳۳ سال – از تیر ۱۳۶۴ که هیأت وزیران وقت، برای نخستین بار ۳۰۰ دلار ارز مسافرتی برای یک بار در سال را به تصویب رساند تا ۱۶ مرداد ۱۳۹۷ که پرداخت ارز مسافرتی برای همیشه وشاید موقتا قطع شد- همواره یکی از چالشهای مهم دولت و بانک مرکزی بوده است. در این سالها در هر برهه و هر دولتی هرگاه در اثر سیاست های مقطعی یا کاهش شدید ارزش ریال اختلافی مهم و فاحش بین نرخ رسمی ارز مسافرتی و نرخ ارز بازار آزاد ایجاد شده است همواره این تجار ،دانشجویان ، و مسافران واقعی سفرهای خارجی و مانند این ها بوده اند که آسیب بودهاند. از طرفی آژانس های مسافرتی و دلالان ارز بیشترین سود را با رانت خواری و تقلب از این یارانه ی سفرهای تفریحی، تحصیلی و تجاری برده اند. هیچ راه کنترلی هم نتوانست جلوی این فساد گسترده را بگیرد. حتی سیاست کنترلی خرید ارز در شهرها و تحویل ارز پس از گیت چکین فرودگاهی هم عملا شکست خورد. این سیاست ها همواره در کنار منافع اش هزینه هایی را به اقتصاد بیمار ما تحمیل می کرد. مهمترین هزینه اش به تقلبات بانکی و گردشگری باز می گردد که بسیار هنگفت است.

به هر حال این ارزها که به عقیده بسیاری از اقتصاددانان یارانهای محسوب میشد و در سفرهای خروجی اخلال ایجاد می کرد از محل منابع محدود ارزی به مسافران خروجی پرداخت می شد و این ارزهای ارزان بعضا صرف ریخت و پاش و خوش گذرانی های بی ملاحظه می شد. در این نوشتار بر آن نیستیم به تحلیل سیاست های گذشته دولت در خصوص ارز مسافرتی بپردازیم بلکه می خواهیم به سیاست جدید نرخ گذاری ارز مسافرتی بپردازیم که بسیار رادیکال و انقلابی است. ولی گذشته نشان می دهد احتمال دارد دولت دوباره از این سیاست عدول کند. مادامی که خصوصی سازی کامل به انجام نرسد و نظام اقتصادی مبتنی بر بازار حاکم نشود احتمال وجود دارد که باز هم شاهد سیاست های حمایتی دولت در آینده باشیم.
ارز مسافرتی از ابتدای سال ۱۳۹۷ تا کنون
اوایل ۱۳۹۷ دولت اعلام کرد که مسافران به مقاصد کشورهای مشترک المنافع ۵۰۰ یورو و مسافران به سایر کشورها غیر از عراق و عربستان ۱۰۰۰ یورو و تنها یک بار در سال میتوانند ارز مسافرتی بگیرند اما در ۱۶ مرداد امسال بانک مرکزی دستورالعمل اجرایی بسته جدید ارزی را به صرافیها ابلاغ کرد. این سیاست پس از آن اعلام شد که زائران خانه ی خدا یا حجاج بالقوه ۱۳۹۷ توانستند مهم ترین گروهی باشندکه آخرین دلارهای مسافرتی را به جیب بزنند.
بنا بر اطلاعات و گزارش های رسمی و نیمه رسمی د، دولت از ۲۱ فروردین ۱۳۹۷ تا ۲۳ تیر ۱۳۹۷ حدود ۳۱۲ میلیون دلار معادل ۲۵۲ میلیون یورو (هر دلار دولتی ۴۲۰۰ و هر یوروی دولتی ۵۲۰۰) ارز مسافرتی پرداخت کرده است.
اگر اختلاف قیمت ارز دولتی به یورو (۵۲۰۰ تومان) و میانگین هر یورو در بازار آزاد در این سه ماهه (میانگین ۹۲۰۰ تومان) حدود ۴ هزار تومان بوده باشد، آنگاه دولت در مدت مذکور به مسافران خارج از کشور حدود هزار میلیارد تومان یارانه ارزی پرداخت کرده است و به عبارت بهتر میتوان گفت دولت حدود ۵ برابر درآمدهای حاصل از عوارض خروج از کشور، یارانه ارزی به مسافران پرداخت کرده است!
پس از آنکه با دستور بانک مرکزی ارز مسافرتی از سهمیه دولتی حذف شد و مسافران برای تأمین ارز مورد نیاز باید به صرافیها مراجعه میکردند موجی از سردرگمی و ازدحام در صرافیها آغاز شد و مردم در صفهای طولانی منتظر خرید ارز ماندند. این نوشتار به آنان کمک می کند تا با قیم گذاری نرخ ارز و نحوه ی تهیه آن آشنا شوند.
بسته جدید ارزی دولت و ارز مسافرتی
براساس بسته ارزی جدید دولت، مورخ ۱۶ مرداد ۱۳۹۷، تخصیص ارز مسافرتی به نرخ رسمی متوقف شد؛
طبق بسته ارزی جدید، مصارف خدماتی مجاز برای فروش ارز به ۲۳ مورد تقسیمبندی شده است که در ادامه فهرست شده اند: مسافرتی، درمانی، دانشجویی و دانشآموزی، فرصت مطالعاتی، حق عضویت و حق ثبتنام در سازمانها و مجامع بینالملی و محافل علمی و هزینه چاپ مقالات علمی، هزینه شرکت در نمایشگاههای خارج از کشور، حق الوکاله دعاوی خارجی، هزینه اجاره و اشتراک شبکههای اطلاعاتی، هزینه برگزاری همایشهای بینالمللی و اعطای جوایز جشنوارهها و مسابقات، هزینه انجام آزمایشهای علمی و فنی، انتشار آگهی در خارج از کشور و دریافت گواهی بینالمللی، هزینه خرید امتیاز پخش فیلم، هزینه شرکتهای هواپیمایی ایرانی، هزینههای شرکتهای اعزامکننده زائرین به عتبات عالیات و عمره مفرده، ثبتنام در آزمونهای بینالمللی، هزینه حقوق و مزایای کارکنان شاغل در ایران، بابت رانندگان حملونقل بینالمللی و ترانزیت، شرکت در دورههای آموزشی و پژوهشی خارج از کشور، هزینه خدمات کنسولی سفارتخانههای خارجی، هزینههای ارزی شرکتهای مسافرتی و گردشگری، هزینههای حمل، ترانزیت و توزیع محمولههای پستی بینالمللی برای شرکتهای پستی و بابت تبدیل مانده ریالی ناشی از خرید ارز اتباع خارجی .
در ادامه جدول مصارف خدماتی مجار برای فروش ارز آورده شده است. همان طور که ملاحظه می شود ردیف ۱ به ارز مسافرتی اختصاص دارد. در این جدول مانند دوره ریاست جمهوری دولت خاتمی و دولت اول محمود احمدی نژاد نصاب خرید ارز تا سقف ۵۰۰۰ یورو در نظر گرفته شده است. براری دریافت این میزان ارز دیگر نیازی به تحویل فرودگاهی نیست و با گذرنامه ممهور به ویزا و بلیط می توان تا ۵۰۰۰ یورو به نرخ های جدید دریافت کرد.
جدول فهرست مصارف ارزی
فهرست مصارف ارزی خدماتی | ||
| ردیف | سرفصل | مدارک مثبته |
| ۱ | مسافرتی (تا سقف ۵۰۰۰ یورو با معادل آن به سایر ارزها) | بلیط گذرنامه ویزا (در مورد کشورهایی که نیاز به ویزا دارند) |
| ۲ | درمانی | پیش فاکتور برآورد مرکز درمان خارج از کشور با تایید و تشخیص کتبی پزشک متخصص داخلی در داخل کشور |
| ۳ | دانشجویی و دانش آموزی | صورتحساب دانشگاه و مدرضه مربوطه در خارج از کشور و تصویر کارت دانشجویی/ مدرک دانش آموزی |
| ۴ | فرصت مطالعاتی | درخواست متقاضی با تأیید دانشگاه مربوطه |
| ۵ | حق عضویت و حق ثبت نام در سازمانها و مجامع بین الملی و محافل علمی و هزینه چاپ مقالات علمی | صورتحساب / پیش فاکتور مربوطه |
| ۶ | هزینه شرکت در نمایشگاههای خارج از کشور | درخواست متقاضی و تأیید سازمان توسعه تجارت ایران |
| ۷ | حق الوکاله دعاوی خارجی | صورتحساب وکیل در خارج از کشور با تأیید نمایندگی ج.ا.ا در کشور مورد نظر |
| ۸ | هزینه اجاره و اشتراک شبکههای اطلاعاتی اینترنت رویترز و…) | درخواست متناقضی و ارائه صورتحساب مربوطه و تایید وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات |
| ۹ | هزینه برگزاری همایشهای بینالمللی و اعطای جوایز جشنوارها و مسابقات | درخواست متقاضی و ارائه مدارک و اسناد مثبته |
| ۱۰ | هزینه انجام آزمایشهای علمی و فنی، انتشار آگهی در خارج از کشور و دریافت گواهی بینالمللی( استاندارد، کیفیت و…) | درخواست متقاضی و ارائه اسناد و مدارک مثبته |
| ۱۱ | هزینه خرید امتیاز پخش فیلم | درخواست متقاضی و تأیید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
| ۱۲ | هزینه شرکتهای هواپیمایی ایرانی اعم از دولتی و غیر دولتی، از جمله هندلینگ، لندینگ، حقوق خدمه خارجی و حق بیمه شرکتهای هواپیمایی ایرانی و سایر هزینههای ارزی شرکتهای مذکور | درخواست و تأیید سازمان هواپیمایی کشوری |
| ۱۳ | هزینههای شرکتهای بیمه ایرانی | اسناد و مدارک مثبته با تأیید بیمه مرکزی |
| ۱۴ | هزینههای شرکتهای اعزامکننده زائرین به عتبات عالیات و عمره مفرده | درخواست متقاضی و اخذ تأییدیه سازمان حج و زیارت |
| ۱۵ | ثبت نام در آزمونهای بینالمللی(toefl،ielts،gre،…) | درخواست کتبی متقاضی و اخذ تاییدیه سازمان بخش آموزش کشور |
| ۱۶ | هزینه حقوق و مزایای کارکنان شاغل در ایران | درخواست و تأیید کارفرما و پروانه کار |
| ۱۷ | بابت رانندگان حملونقل بینالمللی و ترانزیت | گذرنامه، بارنامه و دفترچه خروج راننده |
| ۱۸ | شرکت در دورههای آموزشی و پژوهشی | درخواست و اصل صورتحساب |
روش تخصیص و نرخ ارز مسافرتی
با این مقدمه که از وضعیت بازار ارز بیان کردیم در ادامه روش فعلی گرفتن ارز مسافرتی را برایتان توضیح خواهیم داد.
مدارک لازم برای گرفتن ارز مسافرتی
براساس اعلام بانک مرکزی مسافران میتوانند با ارائه بلیط- گذرنامه- ویزا (در مورد کشورهایی که نیاز به ویزا دارند) تا سقف ۵۰۰۰ یورو یا معادل آن به سایر ارزها، از صرافیهای مجاز ارز خریداری کنند. همچنین صرافیها مجازند تا سقف معادل مبلغ ۱۰۰ یورو برای هر نفر بابت هزینه خدمات کنسولی سفارتخانههای خارجی، از جمله خدمات اخذ روادید و کنسولی ارز به متقاضیان بفروشند.
نرخ ارز مسافرتی
با وجود اینکه قرار بود طبق مصوبه دولت و در قالب بسته جدید ارزی، ارز مسافرتی در صرافیها و با نرخی حدود یک درصد بالاتر از بازار ثانویه ارائه شود، اما با توجه به عدم آماده بودن ساز و کار لازم فعلا ارز مسافرتی با این نرخها عرضه نمی شود و همقیمت با بازار آزاد است. علاوه بر این هنوز توزیع دلار برای مسافران آغاز نشده است و کماکان یورو به متقاضیان البته با رعایت نوبت و ارائه مدارک مثبته فروخته میشود. در ادامه نرخ های جاری ارز مسافرتی بر اساس ۳ ارز پرتقاضا در بازار ارز آمده است:
الف. نرخ فروش دلار به مسافران: ۱۰۴۵۰ تومان
ب. نرخ فروش یورو به مسافران: ۱۲۰۰۰ تومان
ج. نرخ فروش پوند انگلیس به مسافران: ۱۳۱۰۰ تومان
نرخ ارزها بر اساس قیمتگذاری بانک مرکزی را میتوانید از اینجا ببینید.
صرافیها در حالی ارز مسافرتی را با قیمت بازار ازاد به مردم میفروشند که طبق دستور بانک مرکزی باید نرخ ارز مسافرتی یک درصد بالاتر از بازار ثانویه باشد.
