سلامت نیوز:وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیطزیست به تعهداتشان عمل نکردهاندخانه مردم حاشیه تالاب هامون همیشه تاریک است. تابستانها تاریکتر. لامپهای خانه روشن باشد یا نباشد فرقی ندارد.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از اعتماد ، سالهاست که شنهای روان دیواری کوتاهتر از دیوار سیستانیها پیدا نکردهاند. شنهای روان پشت پنجرههای خانههای اهالی روستاهای سیستان تلنبار شدهاند و راه ورود نور خورشید به خانهها را سد کردهاند. بادهای سیستان دیگر خصلت بادهای سالهای گذشته را ندارند. شدیدتر و ویرانگرتر شدهاند. با خودشان شنهای روان و ذرات ریزگردها را هم حمل میکنند و به پنج شهر منطقه سیستان و 900 روستا میرسانند. آنطور که هوشنگ ناظری، فرماندار زابل میگوید توفان و آلودگی هوا امسال ۳هزار و ۴۹۵ نفر روانه بیمارستانها کرده است. 703 نفر بستری شدهاند و ۲هزار و ۷۹۲ نفر هم خدمات سرپایی دریافت کردهاند و به خانههایشان بازگشتهاند. 21 سال است که خشکسالی کشاورزی مردم سیستان را به حالت نیمه تعطیل درآورده و سفره مردم کوچ شده است.
و در تمام این سالها دولتها از لزوم اجرای برنامهای جامع برای احیای تالاب و تغییر الگوی کشاورزی و معیشت جایگزین و عناوین مشابه دیگر سخن گفتهاند. سیستانیها اما هنوز در انتظارند که این طرحها به نتیجه برسند. هوشنگ ناظری، فرماندار زابل که نشسته است این تاخیر تاریخی را نگرانکننده میداند و میگوید باید هرچه زودتر یک نهاد توسعهای قوی طرح احیا و مدیریت تالاب هامون را اجرایی کند. او در این گفتوگو از تعلل سازمانهای حفاظت محیط زیست و جنگلها و مراتع هم انتقاد کرده است.
سیستان روزهای نگرانکنندهای را سپری میکند. به نظر میرسد که امسال توفان شدیدتر شده است. توفانهای اخیر آیا موجب شده که روند مهاجرت مردم تشدید شود؟
توفانهای سیستان که دایمی است. ما پنج نوع باد در این منطقه داریم. یکی از اینها به بادهای 120 روزه معروف است که حالا مدتشان هم بیشتر شده و به 170 تا 180 روز رسیده و شدتشان هم نسبت به سالهای گذشته بیشتر شده است. فعلا شرایط توفانی منطقه کاهش پیدا کرده اما دوباره شروع میشود. هر وقت هوا رو به سردی میرود توفان کاهش مییابد. مناطقی که در مسیر توفان شن قرار دارند بیشترین مشکلات را دارند. تقریبا 30درصد روستاهای سیستان در مسیر مستقیم باد قرار دارند. بر اثر حرکت شنهای روان و شدت توفان برخی روستاها دچار مشکلات بیشتری بودند که تخلیه شدهاند.
چند روستا در مسیر مستقیم توفان قرار دارد؟
تقریبا نزدیک به 300 روستا در مسیر مستقیم توفانها قرار دارند.
چه تعداد از این روستاها خالی از سکنه شدهاند؟
در سالهای گذشته تقریبا 100 روستا یا بهطور کامل از جمعیت تخلیه شدهاند یا از تعداد ساکنانشان کاسته شده است. این آمار مربوط به روستاهایی است که تحت تاثیر هجوم شنهای روان قرار دارند. اما روستاهایی هم هستند که مورد هجوم شنهای روان نیستند ولی از ریزگردها متاثرند. شنهای روان و ریزگردها فقط 5 شهرستان منطقه سیستان را تحت تاثیر قرار نمیدهند. اثر بحران در زاهدان، میرجاوه و حتی سراوان هم قابل مشاهده است.
دلیل افزایش شدت بادها به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی و خشک شدن هامون و رودخانههای فصلی است؟
بله. خشک شدن تالاب و کشت نشدن اراضی کشاورزی باعث شده دمای هوا افزایش یابد. افزایش دما و کاهش رطوبت با شدت و طول وزش باد رابطه مستقیم دارد. در سال زراعی جاری این وضعیت تشدید هم شده است. متاسفانه هیچ آوردی از رودخانه هیرمند نداشتهایم. سال زراعی 97-96 هیچ آبی به کشاورزان نرسید. ما وارد بیست و یکمین سال خشکسالی میشویم. در سالهای «ترسالی» که سیلاب داشتهایم همیشه 12 تا 13 میلیارد متر مکعب آب وارد هامون میشد. در شرایط طبیعی هم ما باید 4 میلیارد و 600 میلیون متر مکعب در سال آورد آب داشته باشیم. در سالهای خشکسالی متوسط آوردها که بر اثر بارشها و سیلابها نصیب ما میشود - و نه حقابهای که قانونا باید دریافت کنیم؛ یک میلیارد و 300 میلیون متر مکعب است که معمولا روانه چاهنیمهها میشود. اما در سال زراعی جاری همانطور که گفتم هیچ آبی به سمت تالاب نیامده است.
امسال چقدر آب وارد چاهنیمهها شد؟
تقریبا بیش 100 تا 200 میلیون متر مکعب وارد چاهنیمهها شده است. این آب نه تنها به تالاب نرسیده بلکه به اراضی کشاورزی هم نرسیده است. با توجه به حجم تبخیر آب در منطقه باید از این میزان آب عملا صرف نظر کنیم. در مجموع شرایط بسیار سخت است.
اینکه گفته میشود بخشی از مشکل ریزگردها متوجه فعالیت غیرقانونی واحدهای شن و ماسه است را تایید میکنید؟
آن هم اثر دارد اما اثرش به اندازه بقیه عوامل نیست. اراضی کشاورزی خشک شده و بستر خشک رودخانهها اثر دارند. بیشتر ریزدانهها از بستر هامون میآید. شنهای روان هم کانونهایش در چند نقطه در کشور ما و در داخل کشور افغانستان است. با اندک بادی در فضا معلق میشوند. شنهای روان هم حرکت میکنند به سمت مناطق مسکونی.
چرا بعد از این همه سال هنوز طرح روشنی برای مقابله با این وضعیت ندارید؟ این بحران نیازمند راهکارهای کوتاهمدت و میانمدت است. اما چرا نشانه امیدبخشی از سوی دولت دیده نمیشود؟
خشکسالی، ریزگردها و شنهای روان و مصرف و تجارت مواد مخدر سه مشکل عمده منطقه سیستان است. درباره مشکل ریزگردها و شنهای روان نه اینکه راهکاری وجود نداشته باشد؛ وجود دارد اما انسجام و اراده ملی شکل نگرفته است. بر اساس مطالعاتی که انجام شده بهطور متوسط در هر 30 سال 13 سال با خشکسالی روبهرو هستیم. اما حالا میبینیم که خشکسالی از 13 سال هم فراتر رفته و به 21 سال رسیده است. یکی از اولویتها باید این باشد که تالاب هم در وضعیت ترسالی و هم در وضعیت خشکسالی برایش برنامه مدیریتی مشخصی وجود داشته باشد. برای هیچ کدام از این وضعیتها مدیریت جامع وجود ندارد. متولی تالابها باید در این زمینه اقدام میکرد. اما اقدامی نشده است.
منظورتان سازمان حفاظت محیطزیست است؟
متولی تالابها در کشور ما سازمان حفاظت محیط زیست است. هر چند در سالهای اخیر برای تهیه طرح مدیریت جامع تالاب هامون اقدام کردند. کارگاههای زیادی با حضور متخصصان و بهرهبرداران برگزار شد. اما در عرصه عمل چیزی ندیدهایم.
چرا سازمان حفاظت محیط زیست کاری نکرده است؟
از اواخر سال 91 که به فرمانداری زابل آمدم خطاب به مدیرکل وقت محیط زیست استان گفتم که سازمان آنها در طی سالها برای مدیریت تالاب هامون کوتاهی کرده است. بقیه مراکز مرتبط هم البته وضعیت مشابهی دارند. مثلا چند سال است که ذیل دانشگاه زابل پژوهشکده تالاب بینالمللی هامون تاسیس شده است. برای شنهای روان باید مجموعهای از کارهای پیوسته و وابسته طراحی میشد اما هیچوقت انجام نشده است. کارهای منقطع و جزیرهای به درد منطقه سیستان نمیخورد. امیدوارم با حضور آقای دکتر کلانتری که خودشان فرد عملیاتیای هستند این اتفاقها بیفتد. اما تاکنون در عرصه عمل ما هنوز نتوانستهایم برای تالاب و کانونهای بحران بهطور مستمر کاری کنیم.
در روزی که توفان آمد با مسوول پژوهشکده تالاب هامون تلفنی حرف زدم و پرسیدم اگر بخواهید برای مهار کانونهای بحرانی کاری پیشنهاد دهید آیا طرح مدونی در دست دارید؟ دانشگاه زابل و پژوهشکده هر دویشان اعلام کردند که طرح مدونی برای این کار ندارند.
ولی پیش از این یک عضو هیات علمی دانشگاه زابل و یکی از پژوهشگران حوزه محیط زیست به «اعتماد» گفتهاند روی این موضوع کارهای تحقیقاتی گستردهای انجام دادهاند و برای مثال مالچهای گیاهی و انوع گونههای متناسب با کانونها را هم شناسایی کردهاند؟
ممکن است به صورت فردی کارهایی انجام شده باشد. اما از سوی پژوهشکده تالاب هامون طرح مدونی تهیه نشده است. من با مسوول پژوهشکده صحبت کردم و ایشان اعلام کردند چنین طرحی تهیه نشده است. زمانی که مدیرعامل سازمان عمران سیستان بودم قرار بود روی این موضوع متمرکز شویم و طرح جامع تثبیت شنهای روان و ریزگردها را تهیه کنیم. با وجود برخی فشارها برای این کار مشاور هم گرفتیم اما بعدا سازمان عمران سیستان منحل شد و آن طرح هم به نتیجه نرسید. از سال 80 این برنامه را شروع کردیم که سازمان در سال 82 منحل شد.
سازمان جنگلها و مراتع در این باره برنامهای ارایه کرده؟
سازمان جنگلها و مراتع کشور هم باید در این زمینه به صورت جدی وارد شود و کار کند. کانونهای بحرانی که مربوط به شنهای روان است اثر زیادی روی زندگی مردم در روستاها گذاشته است. مسیرهای ترانزیت شن و ماسه مشخص است. باید برای اینها وقت بگذارند. ممکن است بگویند آب نیست و نمیتوان برخی از طرحها را اجرا کرد. خب کویر یکی خصیصههایش این است که آب ندارد. حالا که آب نیست باید دست روی دست بگذاریم؟ باید از تجربههای مشابه استفاده کنیم. اینکه میگویند کسانی بگویند طرح دارند خب ما آمادهایم از این طرحها حمایت کنیم. درباره مالچهای گیاهی ما هم اطلاعات داریم. اما این مالچهای گیاهی را به چه روشی و چگونه باید استفاده کرد؟ جزییات اجرایی این ایدهها باید بهطور دقیق روشن باشد. چیزی که ما خبر داریم تا الان چنین طرحی آماده نشده است.
جناب آقای ناظری شما از سال 91 تا امروز فرماندار زابل هستید. خود شما به عنوان بالاترین مقام اجرایی دولت در شهرستان برای اجرای طرحهای مهار کانونهای ریزگرد چه کردهاید؟
ما بارها در این باره تذکر دادهایم.
به چه کسی تذکر دادهاید؟ سازمان جنگلها؟
به مجموعهای از افراد مسوول در دستگاههای اجرایی استان این را گفتهام. در همان جلساتی که به مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست برای تدوین طرح جامع تالاب هامون برگزار میشد هم این نکات گفته شد. آن کارگاهها البته کار ارزشمندی بود. توقع ما این است نتایج آن هماندیشیها عملی شود. وگرنه اینکه ما مطالعه انجام دهیم و نتایج را مجلد کنیم کارمان تمام نمیشود. باید طرح عملی از این مطالعات استخراج شود.
طرح مدیریت جامع تالاب کی آماده شده و چرا اجرایی نشده؟
سال 93 جلسات تدوین طرح برگزار شد و از مجموعههای دستگاههای اجرایی هم در این جلسات حضور داشتند. از نخبگان محلی و تشکلهای مردمی هم حضور داشتند. مطالعه در سال 96 تمام شد و منجر به تفاهمنامه هم شد که برای دستگاههای مختلف اجرایی تعهداتی ایجاد کرده است. مثلا وزارت امورخارجه، وزارت نیرو، مرزبانی، وزارت جهاد کشاورزی و... تعهداتی بر دوششان گذاشته شده است. مساله این است که این طرح نمیتواند مقطعی اجرا شود. باید بدون وقفه و بر اساس برنامه زمانبندی شده همه دستگاهها به وظایف و تعهداتشان عمل کنند.
الان چند سال است که از لزوم احیای تالاب یا مقابله با پیشروی شنهای روان و تغییر الگوهای کشاورزی و... حرف زده میشود. شما به عنوان فرماندار شهرستان زابل بفرمایید این بایدها عملی میشوند؟
این کار یک ستاد ملی میخواهد. باید بین همه دستگاهها کار مشترک شکل بگیرد. خب اینها را تاکید کردهایم ولی الان که میگوییم چه کار کردهاید همه میگویند پول نداریم. من به عنوان نماینده دولت فقط میتوانیم این موارد را پیگیری کنیم.
اما شاید این پیگیریها کافی نباشد. آن هم در شرایطی که دستگاههای اجرایی به چانهزنیهای اداری بین خودشان مشغولند، 400 هزار نفر مردم ساکن منطقه سیستان از خشکسالی، فقر و از همه بدتر هجوم دایمی شنهای روان و هوای آلوده به ریزگردها رنج میبرند و هر روز هم که میگذرد، دارند امیدشان را بیش از قبل از دست میدهند؟
بله، متاسفانه این مشکلات مخصوص سالهای اخیر نیست. ما هم بارها با ادبیات مختلفی این موارد را گوشزد کردهایم. الان هم میگوییم که باید هر چه زودتر مردم سیستان و تالاب هامون در عمل مورد توجه قرار گیرند. ما نمیتوانیم خودسانسوری کنیم. کارهایی باید برای تالاب هامون انجام میشده که اتفاق نیفتاده است. دستگاههای متولی باید تحرک بیشتری از خودشان نشان دهند. شبیه همان کاری که برای احیای دریاچه ارومیه از نظر سازمانی انجام شده باید برای تالاب بینالمللی هامون هم انجام شود. مثلا ما میگوییم تبخیر آب در سیستان شش برابر کل آب شرب شهرها و روستاهای ما است و باید برای جلوگیری از تبخیر آب طرحی اجرا شود.
خب برای جلوگیری از تبخیر آب طرحی اجرا شده است؟ اردیبهشتماه که به سیستان رفته بودیم معتمدان محلی هم از سطح تبخیر آب و بینتیجه بودن طرحهای قبلی گلایهمند بودند.
با عنایت آقای ستاری، معاون محترم علمی ریاستجمهوری، طرح نصب پنلهای خورشیدی روی چاهنیمه شماره سه سیستان شروع شده که هم انرژی تولید کنند و هم از تبخیر آب جلوگیری شود. یا طرح 46 هزار هکتاری کشاورزی که قرار است با لوله آب به مزارع منتقل شود در حال اجرا است و 10 هزار هکتار هم آماده شده. اما خب همزمان باید جهادکشاورزی برای تغییر الگوهای کشت اقداماتش را افزایش دهد. الگوهایی در قالب طرحهای دو هکتاری ارایه کردهاند اما باید این رویکرد جدیتر دنبال شود. خیلی روشن است که ما نمیتوانیم آب مورد نیاز به 160 هزار هکتار زمین فعلی کشاورزی تامین کنیم. باید سایر ظرفیتهای اقتصادی سیستان فعال شود. باید به سیستان بدون هیرمند حرکت کنیم. در کنار اینها البته میتوان از منابع آب داخل استان مانند آب ژرف هم استفاده کنیم.
شاید با این سطح از بحران کمآبی این آدرس غلط دادن باشد. طرح استحصال آب ژرف اگر به نتیجه برسد و از طرف کارشناسان مورد تایید قرار گیرد هم نمیتواند تمام نیاز آبی سیستان را تامین کند؟
طرح فعلی که تحقیقاتی است و منتظر نتایج نمونههای آزمایشگاهی هستیم. فعلا نمیدانیم که چقدر آب میتوانیم برداشت کنیم. حتی اگر یک لیتر بر ثانیه هم آب بتوانیم استفاده کنیم باز هم خوب است. این یک ذخیره است که در صورت به نتیجه رسیدن باید برای استفاده درست از آن برنامهریزی شود.
با ساکنان شهرهای سیستان که صحبت میکردیم خیلیهایشان با دلخوری عقیده داشتند تداوم مشکلاتشان ظرف 20 سال گذشته نشانهدهنده این است که دولتمردان طی این سالها صدای آنها را نشنیدهاند. انگار این مردم جزو اولویت دولتها نیستند. چه پاسخی برای این مردم دارید؟
من بارها گفتهام که مسائل لاینحل نیست. اما رفع این مشکلات نیازمند یک حرکت ملی و منطقهای است. ما نمیتوانیم فقط حرف بزنیم و شعار بدهیم. این مشکلات ریشه دارند. مثلا سازمان عمران سیستان به عنوان یک تشکیلات توسعهای نباید در سال 82 منحل میشد.
چرا سازمان عمران سیستان منحل شد؟
به عنوان یک مجموعه اضافه به حساب میآمد و نمیتوانستند تحملش کنند.
چه کسانی نمیتوانستند تحمل کنند؟
آن زمان سازمان برنامه و بودجه نمیتوانست تحمل کند. در عین حال که زیرنظر خود آنها فعالیت میکرد. معاون رییسجمهور خودش رییس هیات امنا بود و هشت وزیر عضو هیات امنا بودند. مصوبههای سازمان به منزله مصوبههای هیات دولت لازمالاجرا بود اما تمام آن تلاش برای نهادسازی به باد رفت. الان ما هر چه جلوتر میرویم جای خالی یک نهاد قوی توسعهای را احساس میکنیم.
یعنی به نظر شما باید یک نهاد واسط برای توسعه سیستان شکل بگیرد؟
بله. سیستان نمیتواند با روشهای مرسوم اداری کارش را پیش ببرد. اوایل پیروزی انقلاب در سیستان اداره کل بیابانزدایی وجود داشته. چون ضرورت وجود چنین نهادی آن زمان درک شده بود. الان هم باید ساختارهای مناسب منطقه مسوولیتها را به عهده بگیرد. یک اداره کوچک نمیتواند تالاب بینالمللی هامون را مدیریت کند. انگار که یک سر کوچک روی یک بدنه بزرگ سوار شود. تالاب هامون معضلات عدیدهای دارد باید برای این وضعیت فکر جدیدی رخ دهد. دوره مرکزگرایی گذشته است. بیتوجهی به مناطق دور از مرکز با اهداف انقلاب ما منافات دارد. این حرفها را در سفر آقای نوبخت هم خطاب به ایشان گفتهام. مردم ما میپرسند چرا باید استان آخر یا ماقبلآخر پیشرفت و توسعه باشند؟ یکی از مشکلات ما اختصاص نیافتن اعتبارات متناسب با نیازهای این منطقه است. روشهای فعلی فایده ندارد و باید در رویکرد توسعهای استان تغییر اتفاق بیفتد.
در سالهای گذشته تقریبا 100 روستا یا بهطور کامل از جمعیت تخلیه شدهاند یا از تعداد ساکنانشان کاسته شده است.
دوره مرکزگرایی گذشته است. بیتوجهی به مناطق دور از مرکز با اهداف انقلاب ما منافات دارد. این حرفها را در سفر آقای نوبخت هم خطاب به ایشان گفتهام. مردم ما میپرسند چرا باید استان آخر یا ماقبلآخر پیشرفت و توسعه باشند؟
باید هر چه زودتر مردم سیستان و تالاب هامون در عمل مورد توجه قرار گیرند. ما نمیتوانیم خودسانسوری کنیم. کارهایی باید برای تالاب هامون انجام میشده که اتفاق نیفتاده است.
در روزی که توفان آمد با مسوول پژوهشکده تالاب هامون تلفنی حرف زدم و پرسیدم اگر بخواهید برای مهار کانونهای بحرانی کاری پیشنهاد دهید آیا طرح مدونی در دست دارید؟ دانشگاه زابل و پژوهشکده هر دویشان اعلام کردند که طرح مدونی برای این کار ندارند.