شما از دوستان قدیمی زنده‌یاد علوی‌مقدم بودید و همواره با او ارتباط نزدیکی داشتید، سابقه دوستی شما به چه زمانی بازمی‌گردد؟
بله، من از سال١٣۴٨ با دکتر علوی‌مقدم آشنا هستم. او در آن سال برای تدریس به دانشگاه فردوسی آمده‌بود. من در آن سال‌ها دانشجوی مقطع لیسانس بودم و آشنایی با او را برای خودم افتخار می‌دانستم. سال‌ها بعد دوستی ما بیشتر شد و رفتوآمد خانوادگی داشتیم. امروز من دوست صمیمی، عزیز و دانشمندی را از دست دادم و از همین‌جا درگذشت استاد علوی‌مقدم را به جامعه ادبی ایران و خانواده او تسلیت می‌گویم.
ویژگی بارز استاد علوی‌مقدم را در ادبیات چه می‌دانید؟ گویی او به‌دلیل تبحر و تخصص در زبان عربی بیشتر به این زبان تعلق‌خاطر داشت تا به زبان فارسی؟
این صحبت شما من را یاد خاطره‌ای از استاد غلام‌حسین یوسفی می‌اندازد که روزی با لحنی شیرین به او گفت: «آقای دکتر علوی‌مقدم! کمی هم به زبان فارسی توجه فرمایید.» او آن‌قدر به زبان عربی و علوم قرآنی تسلط و آشنایی داشت که من تا مدت‌ها فکر می‌کردم استاد عربی است. درست است که گرایش علمی او به‌سمت معارف قرآنی و عربی بود اما به زبان فارسی هم توجه ویژه‌ای داشت و تا زمانی که بازنشسته شد، وجودش برای دانشجویان، چه در رشته ادبیات فارسی و چه در رشته ادبیات عرب، فیض‌بخش بود. دانشجویان دکتری ما بسیار به او مدیونند.
علاوه بر استاد علوی‌مقدم ما در خراسان، استادان دیگری چون مرحوم خدیوجم را داشتیم که علاقه بسیاری به این زبان همسایه داشتند و آثار ارزشمندی را در این حوزه منتشر کردند.
بله، مرحوم خدیوجم هم ترجمه‌های بسیار ارزشمندی از زبان عربی دارد. هر دوی این بزرگان به عربی علاقه داشتند و خدیوجم ترجمه‌هایی ارزشمند و علوی‌مقدم تحقیقاتی ارزشمند به زبان عربی انجام داده‌اند. همان‌طور که اشاره کردید، به‌جز این دو بزرگوار مرحوم استاد حبیب‌اللهی، دکتر محمد فاضلی و پیش از همه این‌ها در دهه٣٠ مرحوم سیداحمد خراسانی از عربی‌دان‌های بزرگ دانشکده ادبیات مشهد بودند.
به نظر شما تالیفات مرحوم علوی‌مقدم در زبان عربی و علوم قرآنی تا چه حد مورد استناد است؟
دکتر علوی‌مقدم در حوزه بلاغت و مخصوصا بلاغت علوم قرآنی شاخص بود و کتاب‌هایش هم معمولا مجموعه مقاله است؛ مقالات متعددی که قبلا در نشریات گوناگون دانشگاهی چاپ می‌کرد. او از معدود افرادی است که توانست بین بلاغت عربی و بلاغت قرآن ارتباط برقرار کند و بیشتر بلاغت عربی کار می‌کرد تا بلاغت فارسی و کارهایش کلاسیک بود. تالیفات او از این منظر می‌تواند قابل استناد باشد.
دکتر علوی‌مقدم سابقه تدریس در دانشگاه‌های خارج از ایران را هم در کارنامه خود دارد، به‌نظر شما توشه این سفرهای علمی برای او چه بود؟
درست است؛ او در اوایل دهه۵٠ در مصر و قاهره هم تدریس کرد و تا سال‌ها پس از بازگشت از مصر، از یافته‌های قاهره سخن می‌گفت و این موضوع در نوشته‌های او نیز کاملا مشخص بود.
باتوجه‌به حضور مرحوم علوی‌مقدم در دانشگاه‌های خارجی، نقش او را در گسترش زبان فارسی چقدر موثر می‌دانید؟
او برای اشاعه زبان فارسی خدمات بسیاری کرد و حتی مدتی در پاکستان تدریس کرد و یادگارهای خوبی در آنجا از خود به‌جا گذاشت. دانشمندان پاکستان او را می‌شناسند؛ به‌خصوص که او لحن آموزشی خوبی داشت و سخنش بر دل می‌نشست و تاثیراتش فراموش‌ناشدنی بود.
فارغ از توانایی‌های علمی استاد علوی‌مقدم، ویژگی بارز شخصیتی او را که منجر به محبوبیت و ماندگاری‌اش شده است، چه می‌دانید؟
او استاد شاخصی بود و هر کجا می‌رفت، روابط انسانی بسیار خوبی داشت. علاوه‌بر علمی که داشت؛ انسان سلیم‌النفس و وسیع‌المشربی بود. با همه افراد کنار می‌آمد و هم‌زیستی و همدلی خوبی داشت که این ویژگی او در جذب مخاطبانش بسیار موثر بود. او غیر از علم و دانش، اخلاق انسانی و محضر گرم و خوشی داشت و با اینکه دائم عربی می‌خواند و فضایل عربی را به زبان می‌آورد، به‌راحتی با مخاطب ارتباط برقرار می‌کرد و طیف دوستدارانش وسیع بود. از دیگر خصایل او این بود که تعصب، تنگ‌نظری و دید محدودی نداشت که عده‌ای را جذب و عده‌ای را دفع کند. شخصیت او فراگیر بود و بسیاری از آدم‌ها را زیر چتر خود قرار می‌داد. ناگفته نماند که مرحوم علوی‌مقدم در کارهای خیر هم بسیار پیش‌قدم بود.
استاد علوی‌مقدم تالیفات بی‌شماری دارد. از میان آثار او کدام‌یک را بیشتر می‌پسندید؟ از دید کارشناسانه، کدام اثر او را ماندگارتر می‌دانید و معتقدید که خدمات شایانی به ادبیات کرده است؟
تخصص استاد علوی‌مقدم بیشتر در بلاغت بود و او کتاب مهمی با نام «قلمرو بلاغت» دارد. او وقتی می‌خواست این کتاب را چاپ کند، با من مشورت کرد و عنوان کتاب را من به او پیشنهاد دادم. به نظر من، این اثر یکی از کتاب‌های خوب اوست که در حوزه کاری‌اش بسیار تاثیرگذار بود.
به اعتقاد شما کتابخانه شخصی مرحوم علوی‌مقدم که چند سال پیش با حضور بزرگان ادبیات ازجمله شما افتتاح شد، چه وجه تمایزی با سایر کتابخانه‌های شخصی دارد؟
دکتر علوی‌مقدم به حوزه تفسیر قرآن به‌خصوص تفسیر عربی خیلی علاقه‌مند بود، لذا مجموعه گران‌قدر و خطیری از تفاسیر قرآن جمع‌آوری کرد که اکنون در کتابخانه تخصصی او در سبزوار برای هم‌شهریانش کاربرد دارد. کتاب‌های تفسیر و لغت این کتابخانه، مجموعه گران‌بهایی است که گمان نمی‌کنم کتابخانه دیگری مشابه آن‌ها را با چنین غنایی داشته باشد. کتابخانه او در سبزوار سرمایه ادبی بزرگی است.
استاد علوی‌مقدم سال٣٩ در مقطع دکتری دانشگاه تهران پذیرفته شد و از معدود کسانی بود که در اوایل دهه۴٠ در این رشته فارغ‌التحصیل شد و پس از اتمام تحصیلات عالی به مشهد بازگشت. به نظرتان چرا مانند خیلی‌ها پایتخت‌نشین نشد و به دیار خود بازگشت؟
او ذاتا به خراسان علاقه‌مند بود و زمانی که در دانشگاه مشهد پذیرفته شد نیز دائم به شهر مادری خود سبزوار رفتوآمد می‌کرد نهایتا تعلق خاطرش به سبزوار باعث شد که سال‌های آخر حیات خود را در این شهر سپری کند و در همین شهر هم به خاک سپرده شود.
..........................................
اگرچه عرض هنر پیش یار بی‌ادبی است
زبان خموش ولیکن دهان پر از عربی است
با این بیت حافظ عزیز آغاز کردم تا برگردم به همان رو‌زهای نخستینی که در دوره کارشناسی ادبیات پای درس استاد علوی‌مقدم نشستم؛ یعنی بیش از حدود سه دهه پیش. او از همان جلسه اول چنان عربی‌دانی خود را استادانه نمایان کرد که تا پایان آن درس و درس‌های بعد دانستم با استادی سروکار دارم که در علم لغت، ترجمه، صرف و نحو و بلاغت و تفسیر از سرآمدان است. استادی که دانشش ریشه در مدارس علمیه داشت.
زنده‌یاد دکتر محمد علوی‌مقدم، ازجمله استادانی بود که درمیان نسل باسواد استادن روزگار خود، به مطالعه فراوان شهره بود و به دانستن و نکته‌سنجی. سخن گفتن با ایشان جسارت می‌خواست و آداب‌دانی. استاد علوی‌مقدم البته، رویی گشاده داشت و زبانی نرم و معاشرتی خوش. روزی به اتفاق دوستان به منزل ایشان رفتیم؛ شاید برای عیادتی. آنچه در این خانه پیدا بود، کتاب بود و بس. دیوارها تقریبا پیدا نبود؛ حتی راه‌پله‌ها. چشم به سمت آشپزخانه که گرداندم، دیدم حتی آنجا هم تا جایی که ممکن بود، کتاب چیده شده بود. او دانشمندی بود که زکات کتاب را پرداخته بود به‌درستی و با مطالعه آن‌ها. آن‌گاه که سخن می‌گفت، دقیق و سنجیده و با منبع می‌گفت. در خاطرات اوست که «در روستای نامن، فرصت خواندن کتاب در آن روستا بود که من بیشتر شب‌ها بیدار بودم و چراغ نفتی را دوبار نفت می‌ریختم. در دوران تحصیل برخی از شب‌ها را تا صبح بیدار بودم و با خوردن و نوشیدن قهوه می‌توانستم تا اذان صبح مطالعه کنم.» او به دانشجو به‌خوبی می‌آموخت و تاکید می‌کرد که یک دانشجوی ادبیات باید ریشه‌ای، ادبیات عرب را بخواند و علم لغت را خوب بداند و به آن واقف باشد. استاد علوی‌مقدم در علم معانی و بیان و بلاغت از استادان ممتاز بود و ترجمه‌های ایشان در این حوزه، خود گویای این ادعاست. فراموش نمی‌کنم هرگاه موعد امتحان می‌رسید و پرسشی مطرح می‌کرد، قبل ازهمه نگاهش متوجه بلاغت کلام می‌شد و باید خودت را آماده می‌کردی برای پاسخ دادن.
استاد علوی‌مقدم از نسل استادانی بود که یادآور زنده‌یادانی چون بدیع‌الزمان فروزانفر و جلال همایی بود که خود در دوره دکتری از شاگردان این دو بزرگ بود؛ نسلی که چون قله‌های سترگ رشته کوهی، همچنان سر برافراخته‌اند و خودنمایی می‌کنند.
..........................................
پیکر شادروان دکتر سید محمد علوی‌مقدم، چهره ماندگار زبان و ادبیات فارسی، امروز در سبزوار تشییع می‌شود. به دنبال درگذشت این استاد پیشین دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه‌های مصر، پاکستان و سوریه در روز پنجشنبه هفته گذشته، آیین تشییع و خاک‌سپاری او از ساعت ٩:٣٠ بامداد از دانشگاه حکیم سبزواری آغاز خواهد شد. مرحوم دکتر علوی‌مقدم ٢٩ آبان سال۱۳۱۱ در سبزوار چشم به جهان باز کرد. جدش حاج‌میرزا محمد، از سادات باتقوای سبزوار بود. او تحصیلات خود را در همان شهر هم‌زمان در مدارس امروزی و حوزه علمیه سبزوار آغاز کرد و پس از پایان دوره تحصیلات علوم قدیم و جدید، در سال ۱۳۳۱ به پیشه معلمی مشغول شد. سال ۱۳۳۹ در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانش‌سرای عالی تربیت معلم تهران فارغ‌التحصیل شد. در سال ۱۳۴۰خورشیدی، در جمع ۵ نفری قرار گرفت که در مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران پذیرفته شدند. این ادیب خراسانی سال ۱۳۴۹ مدرک دکتری خود را دریافت کرد و به دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد رفت. دکتر علوی‌مقدم نزدیک به ۴ دهه در آن دانشگاه و همچنین دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم سبزوار به زبان و ادبیات فارسی خدمت کرد.
این خدمات افزون بر تدریس، با تألیف کتاب‌هایی چون «در قلمرو بلاغت»، «جلوه جمال (نمونه اعلای بلاغت قرآن)»، «بررسی آیات حج در قرآن مجید» و «معانی و بیان» و ترجمه و تصحیح آثاری مانند «معالم‌البیان»، «الاشباح»، «قانونگذاری در اسلام»، «المطوّل» و «المستخلص فی ترجمان القرآن» گزارده شد. آن روانشاد همچنین مقاله‌های پژوهشی بسیار درباره زبان و ادبیات فارسی و اعجاز و بلاغت قرآن و جز این‌ها در نشریاتی از قبیل مجله دانشکده ادبیات مشهد، کیهان فرهنگی، کیهان اندیشه، مشکوه، اندیشه حوزه، میقات، وحدت اسلامی و نیز نشریات پاکستان و تاجیکستان و سوریه و اردن و... به چاپ رساند. سال ۱۳۸۲ از او به عنوان چهره ماندگار رشته زبان و ادبیات فارسی تجلیل شد. ۵ مهر ماه ١٣٩٧ در حالی که ٨۶ سال از عمر پربارش می‌گذشت جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.
..........................................
دوستی دو یار قدیمی، دو فرهیخته ادبی و هنری دیار سبزوار، برمی‌گردد به زمان شاگردی دکتر لطفی‌مقدم، شاگرد دکتر علوی‌مقدم، در دبیرستان اسرار، قدیمی‌ترین دبیرستان سبزوار.
دو بزرگمرد که در مقاطع مختلف زندگی همراه هم بودند و دست هم را گرفتند و در برهه‌هایی از زمان، گام‌های مشترکی برداشتند.
دکتر لطفی‌مقدم که هنوز در شوک شنیدن خبر از دنیا رفتن معلم پیشینش به‌سر می‌برد، درباره چهره ماندگار ادبیات ایران می‌گوید: دکتر علوی‌مقدم مردی خودساخته بود که کارش را از معلمی ساده در روستای حسین‌آباد سبزوار شروع کرد. او درضمن معلم بودن، در مقاطع مختلف به تحصیلش ادامه داد و مدرک دکتری گرفت. او در همه آن سال‌ها خدمات فرهنگی بسیاری را انجام داد.
استاد لطفی‌مقدم ادامه می‌دهد: بسیاری از کشورهای مختلف ازقبیل هندوستان و ترکیه و به‌ویژه سوریه و عراق از استاد برای تدریس دعوت می‌کردند؛ همین موضوع سبب می‌شد که استاد یک سال کامل تحصیلی را به آن دانشگاه برود و تدریس کند. او همچنین به زبان عربی بسیار مسلط بود. به گفته این پیش‌کسوت و فرهیخته هنر، استاد علوی‌مقدم مردی بود که به مسائل علمی و ادبی اشراف زیادی داشت و تمام علم و عمرش را صرف آموزش و تعلیم در داخل و خارج از کشور کرد؛ اگرچه از نظر مالی بهره‌ای را که باید، نبرد.
دکتر لطفی‌مقدم به موفقیت فرزندان زنده‌یاد علوی‌مقدم اشاره کرده، در ادامه می‌گوید: دکتر علوی‌مقدم، اسطوره یک انسان فرهنگی و باگذشت و یک انسان بااخلاق و بزرگ‌منش است.
تاسیس جمعیتی با عنوان «موسسه خیریه سبزواری‌ها» کار مشترک دو یار فرهیخته همشهری است که دکتر علوی‌مقدم به‌عنوان رئیس هیئت‌مدیره و دکتر لطفی‌مقدم به‌عنوان مدیرعامل آن، مدیریتش می‌کردند؛ موسسه‌ای که هنوز هم فعال است اما حالا بدون حضور استاد بزرگ ادبیات ایران.
