برف و فیروزه
تا نیشابور راه در غبارِ مه ِصبحگاهی و تکه برف هایی که نازک و کم جان کنارِ جاده پهن شده اند، کِش می آید. انگار ابرها را یکی از آسمان کنده و مثلِ پنبه های زده شده، کناره راه نشانده است اما به نیشابور که می رسیم حسابِ همه چیز فرق می کند ؛ کوه ها پیراهن سپیدشان را تن کرده اند و میوه قندیل از شاخه درخت ها آویزان است.
برای رفتن به معدنِ فیروزه باید شمالِ غربی نیشابور را تا ۵٣ کیلومتر دیگر پیش برویم. از شهر فیروزه که گذشتیم ١۵ کیلومتر هم در جاده چکنه قوچان می رانیم. بعد از آن از مقابل تابلو روستای معدن فیروزه راهمان را جدا می کنیم. حدود ١۵ کیلومتری هم از اینجا راه باقی است. معدن فیروزه در ٣کیلومتری روستای معدن قرار دارد. روستای فیروزه ای با خانه های خشتی و آجری رخ عیان می کند. مسیری خاکی و ناهموار از میانه روستا تا بالای تپه ای مالرو که رد لاستیک ماشین روی آن به وضوح دیده می شود، پیش رفته است. زمینِ روستا را برف سپید کرده اما پنجره های چوبی و فلزی خانه ها و اغلب دیوارها که روی آن تابلو «کارگاه فیروزه تراشی» کوبیده شده، آبی است. روستا به دختری در لباس عروسی شبیه است که گوشواره های فیروزه به گوش دارد. فیروزه نیشابور تکه های قلبِ آبی این کوه است که با ضربِ تیشه کنده می شود و هرروز به شکل نگین گلوبند یا انگشتری توی دست ها می چرخد و به سراسر دنیا سفر می کند.
طلای گردشگری در کوه رعیش
از سردر معدن شیب تقـــریبا تندی را بالا می رویم. در کنار تونل یک ساختمانِ آجری یک طبقه قرار دارد که وجناتش شبیه دفتر مهندسی است. خودمان را که معرفی می کنیم به سمت انبار هدایتمان می کنند تا کلاه ایمنی بگیریم و پای برگه بیمه را امضا بزنیم. انبارِ معدن چند کمد و قفسه دارد که درِ آن ها بسته است. اطرافمان روی زمین جعبه ها و کیسه های کوچک و بزرگ زیادی ولو شده اند. توی همه شان تجهیزات کار در معدن مثل چکش، تیشه، میخ، کلاه ایمنی، کفش مخصوص کار و دیگر وسایل قرار دارد. اتاق انباری به شدت گرم است و این گرما را مدیون بخاری نفتی رنگ و رو رفته ای است که وسط اتاق نشسته و دوکش بزرگش را از وسط سقف عبور داده اند. روی میزِ انبارگردان، عکس سه مرد موسپید کرده، زیر شیشه قرار دارد. انبارگردان آن ها را که افخمی، رفیعی و حسینی نام دارند، بزرگان معدن می خواند.
کلاه های ایمنی مان را سر می کنیم و وارد تونل می شویم. ساعت از ١٠ گذشته و برای دیدن معدن تا ١٢ ظهر بیشتر وقت نداریم. عقربه ها روی این ساعت که پا روی پا بیندازند، درِ تونل اصلی را می بندند. مهندس ناظرِ معدن، دلیلش را انفجار دینامیت برای پیشروی در معدن عنوان می کند. هر روز در این معدن ٣۵تا۴٠کیلو دینامیت مصرف می شود تا در انتهای یک ماه کاری، کارگران حدود ۵۵تا۶٠ متر در تونل ها پیشروی کنند. البته به گفته مهران مبینی برای آنان متراژ پیشروی مهم نیست. آن ها به دنبال دست پیداکردن به رگه های سالم فیروزه هستند.
گران ترین و باکیفیت ترین سنگ فیروزه جهان از اینجا استخراج می شود
در ابتدای تونل، بنری نصب است که روی آن نوشته شده: « حتما با ذکر صلوات وارد شوید». مهندس ناظر معدن که به عنوانِ راه بلد همراهمان است، می گوید: مردم محلی معتقدند که اگه در ابتدای کارِ استخراج فیروزه صلوات بفرستی، برکتش بیشتر می شه.
تقریبا همه با هماهنگی می توانند وارد معدن شوند اما هنگام خروج برای جلوگیری از سرقت، بازرسی بدنی صورت می گیرد. همچنین در ابتدایِ ورود ٧هزارتومان بابت بیمه از همه بازدید کننده ها دریافت می شود.
طول تونل اصلی ٢کیلومتر است و در آن، سه مسیرِ استخراجِ فیروزه امتداد دارد؛ مسیری که ما توی آن قدم گذاشته ایم «چاه آبدار» نام دارد. دلیلش را بگذارید پای چاه آبی که هنوز جریان دارد و زلالِ آبی اش کم از آبیِ فیروزه نیشابور ندارد. این چاه را ۵٠متر جلوتر از دهانه تونل می توان دید. مهران مبینی توضیح می دهد: همه این اسم ها قدیمی هستن. مثلا دومین مسیرِ اصلی این تونل رو «غارِ سبز» می گیم؛ برای اینکه فیروزه ای که از این مسیر استخراج می شه، سبزرنگه. کارگرها به سومین مسیر این تونل «روکوب» می گن.سقفِ تونل آن قدر پایین است که ناچاریم مسیر را خمیده راه برویم. رطوبتِ زیادِ داخل تونل، نفسمان را سنگین کرده است. دویست متری در مسیرِ چاه آبدار پیش می رویم. مهران مبینی ما را به یکی از مسیرها می برد که انتهایش یک دریچه چوبی قرار دارد. در چوبی را که باز می کند، حیرت زده می مانیم چه بگوییم. یک چاه با ٨٠متر طول شبیه چاله آسانسور پیش رویمان دهان باز کرده است. به گفته مبینی آن پایین هفت کارگر مشغولِ استخراج گران ترین و باکیفیت ترین سنگ فیروزه جهان هستند. به این فیروزه که یک دست آبی است و هیچ رگه ای روی آن دیده نمی شود، فیروزه «عجمی» می گویند. این فیروزه که معمولا از همین تونل «چاه آبدار» به دست می آید، آن قدر نایاب است که شاید کارگران در طول یک روز کاری نتوانند بیش از نیم تا یک کیلو از آن را استخراج کنند.
این معدن می تواند چرخ گردشگری خراسان را بچرخاند
در راه، باران مثل آسمانِ اول بهار، از سقف چکه می کند. راهنما می گوید: این یعنی به یک سفره آب زیرزمینی نزدیک شدیم. چند دقیقه بعد به پیشکار فیروزه می رسیم. سه کارگر در آنجا مشغول تیشه زدن به سنگ هستند. آبیِ فیروزه مثل خونی در رگ دیوارها جریان دارد. یک کیسه کوچک روی زمین است که بر آن، سنگ های ریز و درشت فیروزه که لای دستمالی از خاک قرار گرفته اند، دیده می شود. وجود سنگ سلیس مثل اکلیل نقره ای رنگی که روی صورت نشسته، دیوارهای غار را آرایش کرده است. سردی داخل غار آن قدر شدید است که از جدار لباس های زمستانی گذشته و سوزش بر استخوان می نشیند. سؤالات زیادی داریم که توضیح های مهران مبینی به همه آن ها پاسخ می دهد: کار از ساعت٨صبح، بعد از ایمن سنجی محیط شروع می شه و تا ۶ساعت بعد ادامه داره. حدود ١۵٠ نفر برای اینکه آسمانِ آرزوهاشون مثل رنگ این سنگ قیمتی آبی بمونه، هر روز فرهاد می شن و تیشه بر کوه می زنن تا راهِ زندگی شون رو هموار کنن. در هر تونل یک ناظر بالای سر کارگران نشسته تا فیروزه ای که جدا می شه، قاتیِ باطله ها نشه. «باطله» یعنی خاکی که توی اون ریزه سنگ یا خاک فیروزه قرار داره. باطله ها در جایی انبار می شن و پایان سال بین روستاییان که سهام داران این شرکت تعاونی هستن، توزیع می شه تا اگر فیروزه ای در اون باقی مونده به نفع خودشون خارج بشه. پایان روز کاری هم کیسه سنگ های فیروزه از تونل های مختلف بیرون می آد و سرشون در حضور ناظر و همه کارگران بسته و وزن می شه و به انبار می ره. آمار استخراج از هر تونل هم در همان روز بررسی و ثبت می شه. در این معدن به جز سنگ فیروزه، رگه های طلا هم وجود داره اما مقدار پی پی ام طلا اون قدری نیست که صرفه اقتصادی داشته باشه.
ساعت به ١٢ نزدیک می شود و باید کم کم به سطح زمین برگردیم. در راه همراه آقای مبینی از چند تونل که به فیروزه نرسیده اند و یک تونل نیمه کاره که به نیت گردشگری حفر شده است، بازدید می کنیم. آقای مبینی می گوید: شرکت خودش یک شرکت گردشگری ثبت کرده که هر سال تعدادی مسافر برای بازدید معدن می آره. این تونل و مسیر هم به نیت چرخاندن گردشگر در معدن حفر شده اما راه افتادن این مهم که هم به نفع مردم روستاهای مجاور و هم رونق گردشگری استانه، نیاز به حمایت داره؛ حمایتی که معلوم نیست کی می خواد چترش رو بر سر این موقعیت طلای گردشگر پذیر باز کنه.
درنگ
جالب است بدانید که پیش از سال٨٢، معدن فیروزه نیشابور در دست ارگان های دولتی بوده اما پس از آن به شرکت تعاونی تبدیل شده است؛ یعنی شرکت معدن را به مدت ٢۵ سال اجاره کرده است و اجازه بهره برداری از آن را دارد. این معدن ٣۴٢سهام دار دارد و تعداد کارکنان آن ١۴٩ نفر است که همگی از اهالی روستای مجاور هستند. مردم این روستای ۵٠٠خانواری به جز فیروزه هیچ موقعیت دیگری برای کسب درآمد ندارند و چشم امیدشان به این کوه دوخته شده است. قطعا ایجاد یک مسیر گردشگری در این محدوده می تواند رونق را به این خطه بازگرداند.
آلومینیوم آهن مس ملکول آبفیروزه از ترکیب آلومینیوم، آهن، مس و ملکول آب ساخته می شود. وجود این ملکول آب سبب شده آن را سنگ زنده بنامند. روغن، دست چرب و حرارت بدن، ملکول آب فیروزه را تبخیر و آن را به رنگ سیاه یا سنگی بدون جلا بدل می کند؛ به همین دلیل باید فیروزه را هفته ای یک بار در ظرف آب انداخت تا جلا و شکوه خود را دوباره بازیابد.
٣ تا ۵.٣ تن
استخراج ماهیانه سنگ خام فیروزه ٣ تا ٣.۵ تن است.
معدن کوه رعیش، پنج منطقه استخراجی با نام های غاردُم، غار زاک، چاه آبدار، غارسبز و روکوب دارد.
۵٠٠٠ تن
تا چندسال پیش همه گمان می کردند که عمر معدن فیروزه پهلو به ٢۵٠٠سال می زند، اما کشف یک مومیایی پنج هزار ساله در قدمگاه که با خود، سنگ فیروزه همراه داشته، این گمانه زنی را بر هم زده است.
٢۶۵ میلیون تومان
هزینه استخراج هر تن فیروزه خام ٢۶۵میلیون است.
٢٠٠ سال
آن طور که تخمین زده شده، معدن فیروزه نیشابور با احتساب برداشت ۴٠تن فیروزه خام در سال، تا ٢٠٠سال دیگر هم فیروزه دارد.
