به گزارش همشهری آنلاین، جنگ روانی آمریکا علیه عراق برای فروپاشی نیروهای بعثی در ۲۰۰۳ هم کارگر افتاد. سربازان عراقی با تاثیر ویرانگر تبلیغات روحیه خود را به کلی از دست دادند. از آن سال تاکنون فضای مجازی، صحنه جولان را برای جنگجویان این کارزار فراهم‌تر کرده و قابلیت ابزارهای ارتباطی، نسل جدید «نبرد ترکیبی» را برای روبارویی با دشمن به میدان آورده است. آمریکایی‌ها ادعا کردند روسیه با همین شیوه و انتشار اطلاعات دروغ در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا در پیروزی دانلد ترامپ نقش داشته است.
شاید روس‌ها در بکارگیری این راهبرد اولین باشند ولی آمریکا با توجه به دسترسی گسترده به شبکه‌های اجتماعی و سرمایه‌گذاری رسانه‌ای، تشکیلاتی گسترده‌تر برای نبردهای ترکیبی دارند. ارتش آمریکا به عنوان کانون بسیاری از عملیات‌های روانی در فضای سایبری، علاوه بر مقابله با حملات سایبری فنی، تخصص و تمرکز زیادی بر انتشار اطلاعات غیر دقیق دارد. در شرایط تقابلی بین ایران و آمریکا، دستگاه‌های اطلاعاتی و اجرایی سیاست خارجی آمریکا در ۴۰ سال گذشته با پرهیز از ورود به نبردهای نظامی، از جنگ روانی و ایجاد بحران در جامعه ایران استفاده کرده‌اند اما هشدارهای به‌موقع رهبر انقلاب و هوشمندی ایرانیان در مقاطع مختلف، سد دفاعی محکم برابر این نبرد ایجاد کرده است.
تکنیک نخ‌نمای دروغ بزرگ
تکنیک قدیمی «دروغ بزرگ» از طریق تکرار متناوب پیامی غیرواقعی برای مرعوب کردن و فریب دادن ذهن حریف و ثبت در اذهان عمومی، تکنیکی نخ‌نما برای نظام جمهوری اسلامی ایران است. در سناریو اصابت موشک به هواپیمای مسافری اوکراینی، حتی بخشی از جامعه آمریکا به نشر چنین ادعایی اعتراض کرد. اطلاعات ناقص، کلی‌گویی و تهمت هم به کمک اخبار مجعول می‌آید تا ضربه به فضای ملتهب کاری‌تر شود. سقوط هواپیمای مسافربری اوکراینی بهترین فرصت برای آغاز نبرد آمریکا با هدف به حاشیه راندن اخبار حمله موشکی سپاه به پایگاه عین الاسد و کمرنگ کردن حقارت ناشی از سیلی جمهوری اسلامی بر صورت آمریکا بود.
کاخ سفید مایل بود با فشار به برخی مقام‌ها از جمله رئیس جمهوری اوکراین در یک دوره موقت، تحقیر عین الاسد را کاهش دهد. این تحقیر که به تیتر یک بسیاری ار رسانه‌های دنیا تبدیل شده بود، مقام‌های آمریکا را وادار کرد در اقدامی فوری، سمت و سوی اخبار را تغییر دهند و با توجیه رسانه‌های وابسته برای مانور روی این طرح، به طور هماهنگ نظریه اصابت موشک را تقویت کنند. آنها تاکنون در برابر این پرسش سکوت کرده‌اند که چطور ماهواره‌هایی که لحظه اصابت موشک به هواپیمای مسافربری اوکراین را ثبت کرده‌اند، نتوانستند حمله چند ساعت قبل‌تر موشک های ایرانی را تشخیص دهند و با آن مقابله کنند.
ماشین جنگ روانی آمریکا که ناشیانه چند ساعت بعد از سقوط هواپیما روشن شد، با عباراتی نظیر اقدام غیرعمدی و اشتباهی سعی داشت این نبرد را با انعطاف‌پذیری آغاز کند تا نقشه طراحی‌شده در لفافه‌ای از احتمال، افکار عمومی را منحرف کند. خبرگزاری سی‌بی‌اس و نیوزویک به نقل از دو مقام آمریکایی که ادعا می‌کردند ارزیابی آنها بر اساس اطلاعات ماهواره‌ای بوده، گزارش خود را منتشر کردند. نیوزویک به نقل از یک مقام امنیتی عراقی هم گفت سیستم پدافند هوایی ایران احتمالا پس از حمله موشکی سپاه فعال شده تا از آمادگی کافی برای واکنش احتمالی آمریکا برحوردار باشد.
روزنامه گاردین به نقل از منابع بریتانیایی گزارش داد هواپیما احتمالا به اشتباه با موشک سام-۱۵ ساقط شده است. این رسانه‌ها در ۴۸ ساعت گذشته به طور متناوب از منابع مجعول و مبهم که اغلب غیرمتخصص هستند و مستندات ندارند، اخبار خود را نقل کرده و هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده بر سناریویی واحد پافشاری دارند. روز گذشته ترامپ در سخنرانی خود، جاستین ترودو (نخست‌وزیر کانادا) و بوریس جانسون (نخست‌وزیر ایتالیا) هم با استناد به منابع جعلی و ناشناس گفته‌اند ما اطلاعاتی داریم از منابع متعدد، از جمله از همپیمانان که نشان می‌دهد هواپیما با موشک زمین به هوای ایران ساقط شده و این می‌تواند غیرعمدی هم بوده باشد.
هر چند تلاش‌های آمریکا برای تحریک رئیس جمهوری اوکراین در تقویت نظریه حمله موشکی فضا را ملتهب کرده بود اما مقام‌های رسمی این کشور از سازمان ملل خواستند از تحقیق کارشناسان خود درباره سقوط هواپیما در ایران «بدون قید و شرط» حمایت کند. اینترفکس به نقل از ولودیمیر زلنسکی تاکید کرد که از انتشار تئوری‌های بی‌پایه و بدون مدرک در زمینه سقوط هواپیما باید دوری کرد. پیش از این سفارت اوکراین در تهران اعلام کرده بود سقوط این هواپیما در نتیجه یک حمله تروریستی نبوده و اولکسی دانیلوف، دبیر شورای امنیت ملی اوکراین به خبرگزاری آناتولی گفت که این احتمال قابل بررسی است.
دفاع هوشمندانه در جنگ روانی
یکی از ادعاها در جنگ روانی اخیر «پنهان کردن جعبه سیاه هواپیما» توسط ایران است که ناشی از بی‌اطلاعی از قوانین و پروتکل‌ها و بهره‌برداری از این ناآگاهی عمومی است. بر اساس مقررات جهانی، هوانوردی ایران حق هدایت تحقیقات را دارد. بر اساس قوانین ایکائو (سازمان جهانی هوانوردی) رسیدگی به سوانح هوایی در کشوری که سانحه در آن رخ داده و با حضور سازمان هواپیمایی همان کشور انجام می‌شود و کشورهای درگیر در حادثه می‌توانند در جریان تحقیقات حاضر باشند. ایران بدون هیچ مقاومتی به تقاضای حضور نمایندگان کشورها پاسخ مثبت داده و علی عابدزاده، رئیس سازمان هواپیمایی ایران گفته از فرانسه، کانادا و آمریکا برای حضور در بررسی جعبه سیاه هواپیما دعوت کرده است.
«انتشار گسترده عکسی مجعول» که در آن چاشنی و بخش سالم انفجاری موشک کنار هواپیما دیده می‌شود، خیلی زود از میدان نبرد رسانه‌ای پاک شد تا این تصویر ناشیانه، اطلاعات نادرست دیگر را بی‌اثر نکند. همچنین «فعال شدن سامانه دفاع موشکی» هم ادعایی بی‌پایه بود. این سامانه هم می‌تواند هواپیما را درجا منفجر کند هم سایر پروازها در فضای ایران را همزمان هدف قرار دهد. ضمن اینکه توانمندی و دقت هر پروازی را هدف قرار نمی‌دهد. میزان غیرمنطقی بودن این ادعا برای اهل فن به راحتی قابل فهم است.
خلبان هوشنگ شهبازی در یادداشتی در روزنامه اعتماد به دو ابهام دیگر پاسخ داده است. «... ابهام اول موضوع تماس نگرفتن خلبان بویینگ ۸۰۰-۷۳۷ اوکراینی با برج مراقبت فرودگاه امام است. پاسخ روشن است. تمام ایرلاین‌ها هنگام تیک‌آف و Approaching با برج مراقبت فرودگاه مهرآباد تماس خود را برقرار می‌کنند. خلبان این هواپیما هم با برج مراقبت فرودگاه امام تماس داشته، سپس فرکانس پیام خود را به برج مراقبت فرودگاه مهرآباد برده است اما به دلیل بروز نقص فنی در هواپیما، فرصت مکالمه نیافته است.
ابهام دوم، احتمال تمرکز نداشتن خلبان هنگام بروز حادثه برای موتور هواپیماست. حدس من این است که خلبان هواپیما در این زمینه تجربه نداشته و به احتمال فراوان به اشتباه اقدام به خاموش کردن موتور سالم کرده است. اما در نهایت چرا هواپیما در آسمان منفجر نشده و به زمین خورده است؟ باید در این باره بگویم که پیش از پرواز، تمام موارد فنی هواپیما از سوی خلبان و کادر فنی حاضر در فرودگاه چک و کنترل می‌شود. از طرف دیگر، هواپیما اصولا پس از مرحله تیک‌آف به بالاترین سطح قدرت خود می‌رسد تا ارتفاع را افزایش دهد.
این فرآیند به داغ شدن موتورها منجر می‌شود و یک اشکال کوچک در فیوزها احتمال حادثه را بالا می‌برد. با توجه به اظهارات اولیه مسئولان صنعت هوانوردی ایران مبنی بر آتش‌سوزی در موتور هواپیما پیش از سقوط، می‌توان چنین احتمالی را هم در نظر گرفت اما باز هم باید تاکید کنم که اینها همه حدس‌های یک خلبان بر اساس تجربه کاری و ساعات پروازی است. بنابراین بهتر است تا زمان بررسی‌ها و تحلیل‌های کارشناسی با استفاده از اطلاعات هر دو جعبه سیاه موجود در هواپیما از ارائه اطلاعات نادرست خودداری کرد.»
پاتک سواد اطلاعاتی به جنگ روانی
نگرانی از توسعه فزاینده اخبار جعلی در سال‌های اخیر تا حدی بوده که سازمان ملل درباره عواقب ناگوار آن هشدار داده است. این نگرانی‌ها برای مختل کردن گردش صحیح اطلاعات و گمراه‌سازی افکار عمومی، قابلیت به خطر انداختن امنیت کشورها و صلح و ثبات بین‌المللی را دارد. بنابراین نگرانی‌ها بی‌دلیل نیست.
روز گذشته سخنگوی دولت با صدور بیانیه‌ای اظهار تاسف کرد که نظام عملیات روانی دولت آمریکا با دروغ‌پردازی بر زخم‌های جانکاه خانواده‌های داغدار نمک می‌پاشد و مشاور رئیس جمهوری هم به رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از ایران هشدار داد از آنچه «مشارکت در جنگ روانی» و «همکاری با ایران‌ستیزان» خواند، خودداری کنند. این مواضع، نه تهدید که همه برای برقراری آرامش و آثار جنگ روانی اتخاذ شد.
اخبار جعلی با انتشار اطلاعات ناصواب حاصل از جعل عمدی با هدف گمراه کردن مخاطب و کسب منافع سیاسی و... کلید می‌خورد. منبع این اخبار اغلب مجعول و مبهم و کلی هستند و چنان جذابند که مخاطب بدون توجه به صحت و سقم محتوا، به آن گوش می‌سپرد.
از ضروری‌ترین اقدام‌ها برابر اخبار جعلی، داشتن شواهد کافی در تایید خبر است. ۱۴۰ سال پیش، ویلیام کلیفورد (متفکر و ریاضیدان انگلیسی) مفهومی با عنوان «اخلاق باور» را بنیان نهاد تا بگوید برای اعتقاد به یک باور، پیش‌شرط اخلاقی لازم است. تسلیم محض شدن برابر اخبار بدون سند و دور از واقعیت، منجر به تحلیل اشتباه و متعاقبا تصمیم غلط می‌شود و جامعه را متاثر می‌کند.
آنچه هویداست جنگ روانی، تلاشی هدفمند برای زخمی کردن افکار عمومی است و دنبال اثبات نیست. چه اگر رد ادعایشان هم اثبات شود، به هدف‌شان در کارزار تبلیغاتی رسیده‌اند. شناختن این معادله‌ها و غرق نشدن در تحلیل‌های بی‌پایه فضا را سمت آرامش و کنترل بحران هدایت خواهد کرد.
تقویت تفکر نقادانه، راستی‌آزمایی، طلب منبع موثق و سند و مقاومت در برابر دروغ‌های خوشایند، بی‌توجهی به کلی‌گویی‌ها و توجه به منابع آگاه و افزایش سواد رسانه‌ای جامعه را برابر گزند این اخبار با اهداف خصمانه و منفعت‌طلبانه حفظ و در برابر بازی «جعل» پیروز میدان می‌کند.
* مریم تقی‌خانی - کارشناس رسانه و دانشجوی دکتری علوم ارتباطات
