خبرگزاری شبستان، گروه اندیشه: هفتمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با موضوع مطالعات نظری تمدن نوین اسلامی، پنج‌شنبه ۳ بهمن ماه در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد.
در این نشست که به همت مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا و با همکاری دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم و دانشگاه جامع امام حسین (ع)، در سالگرد دیدار محققان و اندیشمندان حوزه تمدن نوین اسلامی با رهبر معظم انقلاب اسلامی برگزار شد، مقالات و ایده‌های ۱۳ نفر از پژوهشگران حوزه تمدن پژوهی ارائه شد و مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
لزوم شکل گیری دانش حکمرانی اسلامی در خط مطالعات تمدن نوین اسلامی
حجت الاسلام رضا غلامی، در ابتدای این نشست گفت: سلسله نشست‌های اساتید منتخب علوم انسانی چهار هدف مهم را دنبال می‌کند؛ یک. زمینه سازی برای ارائه دیدگاه‌های برجسته‌تر در باب مهم‌ترین مسائل نظری؛ دو. ایجاد یک فرصت مناسب برای نقد و تعاطی افکار در یک جمع درجه یک؛ سه. شناسایی خلأها و ضعف‌های نظری و راه‌های جبران آن و چهار. فراهم سازی بستر همدلی، همکاری و هم افزایی اساتید و محققان گرامی و شکل گیری کارهای مشترک.
رئیس شورای سیاست گذاری مجمع عالی علوم انسانی اسلامی اظهار کرد: در ارتباط با بحث تمدن نوین اسلامی، خوشبختانه طی ۵-۴ سال اخیر شاهد شکل گیری کارهای علمی متنوع و متکثری در این عرصه هستیم و روند اندیشه ورزی و تولید ادبیات علمی در زمینه تمدن نوین اسلامی سرعت پیدا کرده و می‌توان امید داشت این عرصه مطالعاتی در آینده نزدیک به یکی از پر رونق ترین عرصه‌های مطالعاتی در علوم انسانی تبدیل شود.
وی با بیان اینکه نباید مطالعات تمدن نوین اسلامی به یک حرکت تبلیغی، شعاری و بی مایه تبدیل شود، تأکید کرد: باید تلاش کنیم زمینه بروز و ظهور اندیشه‌های متنوع در این عرصه فراهم شود و به شکل گیری مطالعات میان رشته‌ای در باب تمدن نوین اسلامی به معنای دقیق کلمه توجه لازم صورت بگیرد.
حجت الاسلام غلامی با تأکید بر توجه به بنیادهای نظری تمدن نوین اسلامی، عنایت به پژوهش‌های تطبیقی و همچنین توجه به تحولات عظیمی که فضای مجازی ایجاد نموده است را خواستار شد.
وی تصریح کرد: قلمرو مطالعات تمدنی محدود به علوم انسانی و اجتماعی یا هنر و معماری نیست و باید باب ورود این بحث به علوم گوناگون اعم از علوم پایه، علوم فنی و مهندسی و علوم پزشکی باز شود.
ابن محقق با بیان اینکه حکمرانی با دانش حکمرانی یکی نیست، گفت: حکمرانی اسلامی دانشی است که با تولید راهبردها، روش‌ها، قواعد، مدل‌ها، مکانیزم ها، ابزارها و نهادهای گوناگون، فرصت‌های لازم را برای پیوند دادن مطالعات نظری به مطالعات کاربردی در عرصه حکومت فراهم می‌کند.
سه نظریه رقیب بحث تمدن نوین اسلامی
موسی نجفی، استاد تمام علوم سیاسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در این همایش گفت: از زمان ورود اسلام به ایران، ما در دو دوره مهم قرون اولیه اسلامی و عصر صفویان، به نمونه عالی از تمدن دست یافتیم. از این رو با این دو میراث «تمدن اسلامی ایرانی» و «تمدن شیعی ایرانی» می‌توانیم به تعامل با تمدن غرب بپرازیم.
وی افزود: بحث تمدن نوین اسلامی سه نظریه رقیب دارد؛ یکی با بحث جنگ تمدن‌ها که با برتری تمدن غرب تمام می‌شود، دیگری با بحث پایان تاریخ که در آن نیز لیبرالیسم حرف آخر را می‌زد و نظریه آخر پست مدرنیسم است که بی اندازه به حوزه تفکرات اسلامی وارد شده است.
نجفی با بیان اینکه نظریه تمدن نوین با این سه نظریه می‌تواند جایی برای خود پیدا کند، گفت: تمدن نوین اسلامی آماده است بهتر از وضع فعلی و قبل از وضع مهدویت باشد.
نهاد علم تمدن ساز و الزامات آن
حجت الاسلام مصطفی جمالی، به عنوان دومین سخنران این نشست علمی با ارائه پژوهش خود با موضوع «نهاد علم تمدن ساز و الزامات آن» اظهار کرد: علم تمدن ساز علمی است که مبتنی بر ایدئولوژی اسلامی و جهان شمول باشد و عقلانیت منسجم را در جامعه جهانی ایجاد کند و به دنبال تغییر مفاهیم، تعاریف حاکم و معادلات تغییر پدیده‌ها در ادبیات جهانی است.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم تأکید کرد: برای رسیدن به تمدن اسلامی، علوم اسلامی باید قدرت تصرف در پدیده‌ها را داشته باشد و خروجی علوم اسلامی، ارائه معادلات تغییرکیفی و کمی در عالم انسانی و عالم طبیعی مبتنی بر مبانی و آرمان‌های اسلامی باشد.
وی ضمن تأکید بر ضرورت حرکت به سمت شکل دهی یک نهاد علم تمدن ساز در عین حفظ هویت حوزه، دانشگاه، و مراکز کارشناسی، گفت: جهت تحقق این مهم لازم است تحولی جدّی در «فرهنگ، فلسفه و زیرساخت» علم و نهاد علم کشور صورت بگیرد.
هسته معنای تمدن به معنای محدود کردن خشونت در روابط بین انسان ها است
محمد رضا بهمنی، در تشریح رویکرد تمدنی گفت: برای یافتن ابعاد و مؤلفه‌های رویکرد تمدنی به سیر تکوینی مفهوم تمدن باید توجه شود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامیگروه‌های انسانی» می‌شود و از منظر تحلیل عناصر درونی تمدن‌ها، عناصری مانند، اخلاق، دین و زبان در هر یک از گروههای یاد شده می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: تمدن‌ها کل‌های یکپارچه‌ای هستند شبیه موجودات زنده که رشد، بلوغ و زوال را از سر می‌گذرانند. وقتی سخن از نظام واره‌های اجتماعی درمباحث تمدنی می‌شود، مقوله‌هایی همچون انتظام‌بخشی و به نظم‌آوری ارتباطات اجتماعی و همچنین مهار خشونت در این عرصه مورد توجه قرار می‌گیرد. به لحاظ جوهری، هسته معنای تمدن به معنای محدود کردن خشونت در روابط بین انسان‌ها در دو سطح کلان (گروههای انسانی جوامع و ملت‌ها) و سطح خرد (سلوک تک تک انسان‌ها) مورد بررسی قرار گرفته است.
تمدن وقتی ظهور می‌کند که جامعه تاب آوری داشته باشد
تقی پارسامهر، عضو هیئت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، در این نشست علمی به تبیین مقاله خود با عنوان «گذار به تمدن نوین اسلامی از طریق تاب آورسازی جامعه ایرانی در مقابل عدم قطعیت‌های آینده» پرداخت و گفت: توفیق در امر پی ریزی جامعه و تمدن اسلامی در برقراری نسبت مطلوب تمدن با پایداری جامعه در افق بلندمدت است، زیرا تمدن امری بلندمدت است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) معتقد است: تاب آورسازی، رویکردی انضمامی با توجه به واقعیت شرایط جامعه ایرانی، برای ریل گذاری جامعه اسلامی ایرانی به سوی ایجاد جامعه پایدار است و تاب آوری واسطه‌ای برای گذار به جامعه پایدار است و جامعه پایدار زمینه‌ساز آینده تمدنی است.
نقش اندیشه توده مردم در پیدایش تمدن ها
حجت الاسلام محسن الویری، استاد دانشگاه باقر العلوم (ع) نیز در این نشست گفت: نظام اندیشه‌ای وقتی از صفحه ذهن یک اندیشمند بیرون بیاید و در جامعه بروز و ظهور کند، می‌تواند بر سبک زندگی روزمره، نظام‌های اجتماعی، روابط اجتماعی و نهادهای اجتماعی اثر بگذارد.
الویری با بیان اینکه اندیشه اسلامی در آستانه ایجاد یک تمدن نوین، ناگزیر از عبور میان توده‌های مردم است، ابراز کرد: خلقیات و روحیات مردم اگر به حال خود رها شود می‌تواند این اندیشه حیات‌بخش را به انحراف و انحطاط بکشاند.
ظرفیت و امکان ازدواج فراتمدنی در توسعه اسلام
حجت الاسلام احمد رهدار، در این نشست علمی به تبیین ایده خود با عنوان «ازدواج تمدنی؛ دلایل، رویکردها، بایسته‌ها و نتایج» پرداخت و عنوان کرد: در دوره معاصر، به دلیل رشد تکنولوژی‌های ارتباطاتی برخلاف دوره‌های طولانی از تاریخ بشر، بیشتر امکان ازدواج با همسرانی غریبه و دوردست، فراهم آمده است.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) قم به بررسی ادله نقلی، عقلی و تجربی این نوع ازدواج و نتایج و پیامدهای آن به‌ویژه از حیث تأثیر بر تحقق و بسط تمدنی پرداخت و عنوان کرد: آیات و روایاتی که به امر ازدواج تأکید دارند، به‌طور کلی، ازدواج تمدنی و استحباب آن را تجویز می‌کند.
عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) قم همچنین تصریح کرد: امتزاج فرهنگ‌ها که هم‌افزایی آن‌ها را در پی دارد، امتزاج ژن‌ها که باعث تکثر نقش‌ها در تمدن می‌شود و در نهایت امتزاج زبان‌ها که به دلیل رابطه زبان و علم، باعث ورود علم‌های گوناگون به ساحت تمدن می‌شود، بخشی ازدلایل عقلی هستند که توجیه‌گر این نوع ازدواج است.
آیا مستضعفان می‌توانند تمدن بیافرینند؟
حجت الاسلام حبیب الله بابائی، در این نشست علمی به ارائه مقاله خود با عنوان «امکان تمدن در در وضعیت استضعاف از منظر قرآن» پرداخت و گفت: استضعاف به معنای القای ضعف و پیدا کردن نقطه‌های ضعف و به معنای ضعیف شمردن و یا ضعیف کردن چیزی است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: استضعاف دارای سطوح خرد و کلان (استضعاف تمدنی) است و آیاتی که در کلام نورانی وحی وجود دارد بر استضعاف کلان اشاره می‌کند. استضعاف همواره عامل ضعف نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای باشد که فرد استضعاف شده در مسیر مقاومت و ایستادگی و در جهت رشد و تعالی قدم بردارد.
وی تآکید کرد: اگر اراده فرد در برابر استضعاف‌گر بر تسلیم و تمکین تعلق بگیرد، بی شک استضعاف هم به ضعف و ناتوانی منتتهی خواهد شد و اگر اراده انسانی بر مقاومت و ایستادگی تعلق بگیرد، عملاً استضعاف به قوت و رشد فرد مستضعف منجر خواهد شد. اقتدار، ایمان و عمل صالح موجب رفع استضعاف نمی‌شود، ولی می‌تواند زمینه ساز شکل گیری تمدن اسلامی در دوره غیبت و آنگاه ظهور امام عصر (عج) بشود.
نظام مردم‌سالاری ما بسترهای لازم برای شکل‌گیری تمدن نوین را دارد
حجت الاسلام مهدی امیدی، در ادامه این نشست گفت: نظام مردم سالاری دینی منافع فردی را با مصالح جمعی نزدیک کرده، به آزادی در کنار الزامات قانونی اهمیت داده، مدارای سیاسی را در چارچوب قانون رعایت می‌کند، به مشارکت فعال شهروندان در تعیین سرنوشت خود احترام می‌گذارد و بسترهای لازم را برای ایجاد رقابت سالم و افزایش مشارکت مدنی فراهم می‌سازد.
عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) ادامه داد: اسناد بالا دستی نظام جمهوری اسلامی از جمله قانون اساسی و سند چشم انداز ۲۰ ساله، ساختار نظام مردم‌سالاری دینی را به گونه‌ای ترسیم کرده است که علاوه بر اینکه معطوف به «وحدت امت» و شکل گیری «اتحادیه امت اسلامی» است، ناظر به نیازمندی‌های متکثر ملی و مسائل سرزمینی است. جمهوری اسلامی در صحنه عمل نیز به این دو رویکرد ملتزم بوده است و از این رو با وجود برخی کاستی‌ها، از انعطاف ساختاری لازم برای ایجاد تمدن نوین اسلامی برخوردار است.
امکان سنجی مهندسی تمدن نوین اسلامی
حجت الاسلام محمد رضا خاکی قراملکی، در این نشست به ارائه مقاله خود با عنوان «امکان سنجی مهندسی تمدن نوین اسلامی از منظر مدل ارتباطی دین و علم مدرن در اندیشه علامه جوادی آملی» پرداخت و گفت: مدل ارتباطی میان دین و علوم و به تبع مدل ارتباطی معرفت دینی و معرفت علمی تعیین می‌کند که ما نیازمند تأسیس یک تمدن جدید هستیم یا تمدن‌های بشری موجود و ابزارهای تمدنی آن می‌تواند اهداف و مطلوبیت‌های ما را محقق کند و نیازی به تأسیس تمدن وجود ندارد.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی افزود: الگو و مدل ارتباطی که میان دین در معنای حداکثری و علم جدید اخذ کرده، تولید علم دینی را امری ممکن و مطلوب تلقی کرده و در نتیجه از این رهگذر، تأسیس تمدن اسلامی ممکن و مطلوب است.
تبیین مفهوم ایام الله می‌تواند مبنایی در تعریف و کارکرد تمدن ایجاد کند
محمدهادی همایون، در این نشست علمی به موضوع «رابطه میان ایام‌الله و نقش آن در مطالعات تمدنی» پرداخت و گفت: تبیین مفهوم ایام الله مشتمل بر سه حقیقت ظهور، رجعت و قیامت و برقراری رابطه ظاهر و باطن میان آنان می‌تواند مبنایی قویم را در تعریف و کارکرد تمدن ایجاد کند.
استاد دانشکده گروه فرهنگ و تمدن دانشگاه امام صادق (ع) افزود: در این صورت کلیت تاریخ به عنوان یک حرکت پیوسته در راستای استقرار تمدن اسلامی قابل تعریف بوده و دامنه این تمدن را از ابتدای خلقت بشر تا ظهور و سپس از آنجا تا رجعت و قیامت گسترده می‌کند.
ضرورت تبیین نسبت فقه نظام و علوم انسانی در راستای تمدن سازی
حجت الاسلام امین رضا عابدی نژاد، گفت: فقه نظام، رویکردی است فقهی که عهده‌دار کشف و استنباط احکام نظام واره جامعه اسلامی در ابعاد متنوع آن است.
استاد سطح عالی حوزه با بیان اینکه در واقع اهداف فقه نظام از یک سو بر اهداف علوم انسانی منطبق است و از سوی دیگر بر احکام و اعتبارات کلان نظام اجتماعی، گفت: از این رو پذیرش این تصویر از رابطه میان علوم انسانی، فقه نظام را روشن می‌کند و نقش آن را در تحقق تمدن نوین اسلامی روشن می‌کند.
وی بیان کرد: شرط تحقق و تکوین تمدن نوین اسلامی، نگاه و رویکرد ایجابی به علوم انسانی و توجه به نقش این علوم در تأسیس تمدن نوین اسلامی است. مقصود از رویکرد ایجابی در زمینه علوم انسانی آن است که این گونه علوم از بعد تجویزی خود و به عنوان علومی برای تغییرات مطلوب اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
این محقق در پایان سخنان خود گفت: راهی برای رسیدن به تمدن اسلامی نداریم مگر اینکه منطق فقه نظام را با تمام مؤلفه‌ها ببینیم و آن را تبیین کنیم.
الگوی تصرف، تنها نسخه ممکن و واقعی مواجهه با تمدن غرب
حجت الاسلام «سیدمحمدحسین متولی امامی»، نیز در این نشست گفت: خروج از وضع موجود و حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی، نیازمند تعیین موضع‌گیری در برابر تمدن موجود غربی است.
مدیر مسئول مؤسسه مطالعات تمدن اسلام (متا) تصریح کرد: جمهوری اسلامی در تعامل با تمدن غرب، به الگوهایی همچون، طرد کامل غرب، پذیرش کامل غرب، گزینش و انتخاب که در تجربه بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله بسیاری از بخش‌های مدیریتی جمهوری اسلامی در چند دهه اخیر تجربه شده است و در نهایت الگوی تصرف که در رفتار اجتماعی برخی از عالمان شیعی از جمله حضرت امام (ره) قابل تبیین است.
به اعتقاد این پژوهشگر، الگوی تصرف، تنها نسخه ممکن و واقعی، پیش روی مدیران جمهوری اسلامی بوده و تمامی نسخه‌های دیگر، یا امکان تحقق عینی ندارد و یا مستقیم و غیرمستقیم موجب استحاله فرهنگ اسلامی در تمدن غربی خواهد شد.
تحلیل حرکت تاریخی ملت ایران به سوی تمدن‌سازی
حجت الاسلام ابوذر مظاهری، نیز به عنوان آخرین سخنران به ارائه مقاله خود با عنوان «تحلیل حرکت تاریخی ملت ایران به سوی تمدن‌سازی مبتنی بر روندشناسی تاریخی» پرداخت و گفت: در تاریخ ایران اسلامی دو روند عام (حقانیت تشیع و روند پیشروی آن در تاریخ) و خاص (حرکت تکاملی ایران اسلامی در جهت دستیابی به تمدن‌نوین اسلامی) با یکدیگر تلفیق شده و ایران را به وضعیت کنونی رسانده است.
ضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) گفت: در تاریخ هر ملتی شناسایی روندها راهگشای بررسی و ترسیم آینده آن ملت خواهد بود و به اذعان روند پژوهان و آینده پژوهان حرکت تاریخی ملت ایران آن را در مسیر تکامل تاریخی قرار داده که به تمدنی نوین منتهی می‌شود. ملت ایران با انطباق روند خاص تاریخ ایران اسلامی با روند عام تاریخ بشریت به یک رشد تاریخی دست یافته که تا انقلاب اسلامی امتداد یافت. انقلاب اسلامی نیز با تداوم و ایجاد خودآگاهی نسبت به این «روند» تاریخی می‌تواند به «آینده محتمل» خودش یعنی «تمدن نوین اسلامی» دست یابد.
پایان پیام/248
