چرا برای شهادت حضرت زهرا (س) دو بار عزاداری می‌کنیم؟ در این مطلب ضمن بررسی فلسفهٔ ایام فاطمیه، با تفاوت تعابیر دهه و ایام آشنا شوید و دلایل اختلاف روایات تاریخی دربارهٔ شمار روزهای سوگواری را بخوانید.
دهه فاطمیه و سنت دیرینهٔ عزاداری در این دهه برای شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)، یکی از رویدادهای تقویم مذهبی شیعیان است که ریشه در اختلاف روایات تاریخی دارد. این ایام فرصتی مغتنم برای بازخوانی سیره، فضائل و ابعاد شخصیتی آن بانوی بزرگ اسلام است که فراتر از یک سوگواری ساده، تجدید عهدی با آرمان‌های اهل‌بیت (ع) به شمار می‌رود. در ادامه این مطلب از ستاره به بررسی پاسخ این سوال می‌پردازیم که چرا ایام فاطمیه ده روز است و چه فلسفه ای پشت عزاداری این ایام وجود دارد؟
هدف از عزاداری در دهه فاطمیه چیست؟
به فراخور شرایط و امکانات، مجالس عزاداری ایام فاطمیه در فاصله میان دو روایت معتبر (فاطمیه اول و دوم) به شیوه‌های گوناگونی برگزار می‌شود. برخی از افراد و هیأت‌ها چند روز نزدیک به شهادت اول را انتخاب می‌کنند، عده‌ای دیگر فاطمیه دوم را ترجیح می‌دهند و گروهی نیز با زنده نگه داشتن هر دو مناسبت، این ایام را به سوگواری می‌پردازند.
از این رو، دغدغهٔ شمارش دقیق روزهای عزاداری (بیست روز یا کمتر و بیشتر) در این میان، موضوعیت اصلی را ندارد؛ چرا که هدف والاتر از برپایی این محافل، فهم و نشر فرهنگ فاطمی است. غایت مطلوب این است که با زنده نگه داشتن یاد و سیرهٔ آن حضرت، تلاش کنیم تا تمامی ایام زندگی‌مان رنگ و بوی معارف علوی، فاطمی و حسینی به خود بگیرد.
ایام فاطمیه یا دهه فاطمیه؛ کدام درست‌تر است؟
اگرچه اصطلاح دهه فاطمیه در زبان عامه رایج شده، اما تعبیر دقیق‌تر و متداول‌تر آن ایام فاطمیه است. در سنت اصیل شیعیان، مدت زمان مشخص و معینی برای عزاداری تعیین نشده است و رواج اصطلاحاتی چون «دهه اول» یا «دهه دوم» در سال‌های اخیر، با الهام از سنت عزاداری دهه اول محرم شکل گرفته و روایت یا حکم خاصی در این زمینه وجود ندارد.
با این حال ممکن است در برخی مناطق تنها یک روز و در برخی دیگر چند روز به سوگواری اختصاص یابد. از سوی دیگر، باید توجه داشت که مصیبت شهادت حضرت زهرا (س) رویدادی بسیار عظیم در تاریخ اسلام است و طبیعی است که هر چه ابعاد یک مصیبت بزرگ‌تر باشد، گستره و اهمیت سوگواری برای آن نیز بیشتر خواهد بود.
علت اختلاف دهه فاطمیه چیست؟
در پاسخ به این پرسش که چرا ایام فاطمیه دو دهه است باید اشاره کرد که به دلیل وجود روایات مختلف دربارهٔ تاریخ شهادت حضرت زهرا (س) که از چهل روز تا شش ماه پس از رحلت پیامبر (ص) نقل شده است و از آنجا که علمای شیعه دو روایت ۷۵ روز و ۹۵ روز را معتبر می‌دانند، آیین‌های سوگواری ایام فاطمیه در دو نوبت برگزار می‌شود.
بر این اساس و با احتساب رحلت پیامبر (ص) در بیست‌وهشتم صفر، روایت ۷۵ روزه با تاریخ سیزدهم تا پانزدهم جمادی‌الاول تطابق یافته و به عنوان فاطمیه اول شناخته می‌شود، در حالی که روایت ۹۵ روزه مصادف با سوم تا پنجم جمادی‌الثانی بوده و تحت عنوان فاطمیه دوم گرامی داشته می‌شود.
سیرهٔ اهل‌بیت (ع) دلیلی روشن بر ضرورت عزاداری ایام فاطمیه
از آنجا که در دین مبین اسلام، گفتار، رفتار و سیرهٔ معصومان (ع) به عنوان مبنای عمل مسلمانان و حجت الهی شناخته می‌شوند، پیروی از روش آنان دارای پشتوانهٔ شرعی و عقلی است. بر اساس آموزه‌های قرآنی، پیامبر (ص) و خاندان پاکش الگوهای بی‌بدیلی برای بشریت هستند و تمسک به سنت و سیرهٔ این بزرگواران، راهی روشن برای هدایت انسان به شمار می‌رود.
نمونه‌ای بارز از این توسل و توجه به مقام والای حضرت زهرا (س) در سیرهٔ پیشوایان معصوم، در کتاب «ریاحین الشریعه» روایت شده است؛ جایی که آمده است هرگاه تب بر امام باقر (ع) غلبه می‌کرد، آب سرد بر خود می‌ریختند و با صدایی رسا به‌گونه‌ای که اهالی خانه بشنوند، ندا سر می‌دادند: «یا فاطمه بنت محمد (ص)».
بنابراین، وقتی پیشوایان معصوم ما تا این حد به نام و یاد حضرت زهرا (س) توسل می‌جستند و نام مبارک ایشان را مایهٔ تسکین و مدد می‌دانستند، روشن می‌شود که توجه ویژه به ایام فاطمیه و برپایی مراسم عزاداری در سوگ آن بانوی مظلوم، کاملاً هماهنگ با سیره و خواست اهل‌بیت (ع) است. ائمه اطهار (ع) همواره بر زنده نگه داشتن یاد و راه ایشان تأکید داشته‌اند و برگزاری این مجالس، پاسخی روشن به دعوت و سفارش آن بزرگواران برای تبیین و نشر فرهنگ فاطمی است.
نظر علما در مورد ایام فاطمیه
علمای بزرگ ما به ایام شهادت معصومین توجه خاصی داشتند و برای ذکر فضائل آن بزرگواران در ایام شهادت ثواب زیادی قائل بودند، در این رابطه شهید مطهری(ره) می‌فرماید:
ایام فاطمیه است چرا ذکر فضائل و زندگی اهل بیت پیغمبر این همه اجر و ثواب دارد آنها انسان‌های ساخته‌شده هستند…
و باید توجه داشت که چون در تاریخ شهادت حضرت زهرا(س) اختلاف نظر وجود دارد، لذا در هر دوره تاریخ مشهور شهادت آن حضرت عزاداری برپا می‌شود.
ایام فاطمیه از نگاه آیت الله وحید خراسانی
آیت‌الله وحید خراسانی آن را مصیبت کبری می‌نامد. ایشان می گوید:
…در این مصیبت کبری که ناموس خدا و بضعة خاتم انبیاء و کفو سید اوصیاء و مادر ائمه هدی نیمه شب دفن شد… به پاخیزیم و آنچه در توان داریم در تعظیم شعائر شهادت او انجام دهیم.
به واسطه همین بزرگی مصیبت است که شیعیان ممکن است چند روز قبل یا بعد از شهادت اقامه عزا کنند. از طرفی به واسطه نزدیک بودن این دو روز اختلافی، کم کم یک حالت پیوستگی بین ایام به وجود آمده و برخی آن را به دو دهه تقسیم کرده و آن را اختصاص به حضرت زهرا (س) داده‌اند و روایتی در این زمینه وجود ندارد. اما سیره ائمه اطهار و علمای دین بزرگداشت شهادت آن حضرت بوده است.
