شهید دکتر مصطفی چمران، یکی از شخصیت‌های متنوع و چندبعدی تاریخ معاصر ایران است که هنوز ابعاد مختلف زندگی و اندیشه و منش او، برای نسل جوان امروزی آن‌گونه که باید و شاید تبیین نشده است. مصطفی چمران از ابتدای نوجوانی علاقه‌مند به قرآن و فعالیت‌های قرآنی و مذهبی می‌شود و در همین دوران به پای درس‌های آیت‌الله طالقانی می‌نشیند.
او در دانشگاه تهران، تحصیلات خود را در رشته الکترومکانیک به پایان می‌برد. در دوران دانشجویی به عضویت جبهه ملی درمیآید و با برخی تشکل‌های زیرمجموعه آن همکاری می‌کند. سپس برای ادامه تحصیل رهسپار آمریکا شده و در آنجا در رشته فیزیک پلاسما تا مقطع دکتری ادامه تحصیل می‌دهد.
مصطفی چمران همزمان با تحصیل، به کارها و فعالیت‌های مبارزاتی خود نیز ادامه می‌دهد و در آنجا با برخی دوستان خود، انجمن‌های اسلامی دانشجویی را پایه‌گذاری می‌کنند. وی سپس به مصر می‌رود و در آنجا آموزش‌های چریکی را فرامی‌گیرد و سپس به لبنان می‌رود و در کنار امام موسی صدر، مسئولیت گروه‌های چریکی جنبش‌های مردمی شیعه در لبنان را به عهده می‌گیرد.
با پیروزی انقلاب اسلامی، چمران نیز به کشور باز می‌گردد. او در دولت موقت، به عنوان جانشین نخست وزیری و به عنوان وزیر دفاع مشغول به‌کار می‌شود. چمران در اولین دوره مجلس نیز به عنوان نماینده مردم تهران، به مجلس راه پیدا می‌کند و سپس با آغاز جنگ تحمیلی، به جبهه‌های جنگ در کردستان و خوزستان رهسپار می‌شود و سرانجام در ۳۱ خرداد سال ۶۰ بر اثر شلیک خمپاره در منطقه دهلاویه به شهادت می‌رسد. چمران انسانی با ذوق و سرشار از استعداد بوده و مهم‌تر از این، او دارای روحیهای عارفانه بود؛ شعرها، نیایش‌ها، نوشته‌های ادبی و نقاشی پر رمز و راز او، همه گواه روحیه عارف مسلک او هستند.
خبرگزاری ایکنا در اصفهان، در سالروز شهادت مصطفی چمران با امیر کمالی، کاردار اسبق ایران در سفارت لبنان، استاد دانشگاه و عضو بنیاد فرهنگی شهید چمران، گفت‌وگویی داشته است که متن آن را ادامه می‌خوانید:
ایکنا ـ از نظر شما چه خصوصیات برجسته اخلاقی و اجتماعی در وجود شهید چمران، متجلی بود؟
شهید مصطفی چمران، شخصیتی ذو وجوه بود و از لحاظ علمی، معنوی، جهادی، مبارزاتی، اجتماعی و سیاسی شخصیتی چندبُعدی داشت و به نوعی جمع اضداد بود. تاکنون هرکس خواسته درباره چمران غالبی ایجاد کند و در آن غالب حرف بزند، بخشی از حقایق را درباره او بیان کرده، ولی باز هم بخشی از آن حقایق بازگو نشده است. چمران از جمله شخصیت‌هایی بود که در زندگی خود همیشه به سوی کامیابی، عزت و عزت‌آفرینی گام برداشته است؛ مثل پرنده‌ای که دوست ندارد تنها در یک جا بنشیند، بلکه دوست دارد همیشه پرواز کند. هر موجودی در جهان یک بار به دنیا می‌آید و بعد هم از دنیا می‌رود، ولی تنها انسان هست که می‌تواند در طول زندگی خود، چندین بار متولد شود؛ چمران نیز همین‌طور بود. به نظر من امروز دوره جدیدی از زندگی چمران آغاز شده و شاید در برخی از مسائل، چمران هنوز آغاز نشده است، یعنی در برخی ابعاد، شخصیت و منش چمران هنوز تعریف نشده است.
چمران وقتی به ایران آمد و انقلاب پیروز شد، بعد از مدتی جنگ تحمیلی آغاز شد، و چمران در این مقطع تاریخی نیز ظهور و بروز پیدا کرد. حافظه تاریخی ما از چمران به عنوان یک جنگاور، سردار رشید و نظامی با تجربه یاد می‌کند و انصافا چمران در این مقطع از زندگی خود، خوش درخشیده است. اما منحصر و محدود کردن چمران در این عرصه، قابل قبول نیست. اصلا آدم‌هایی که چند بعدی هستند، چنین اتفاقی برای آن‌ها می‌افتد، یعنی وقتی درباره یک بُعد او حرف می‌زنیم، سایر ابعاد وجودی او مهجور می‌ماند و تاریخ و انسان‌های دیگر از شناخت سایر ابعاد آن شخصیت محروم می‌مانند. به نظر می‌رسد که چمران هنوز ناگفته مانده و شخصیت او مظلوم واقع شده است. امروز حسرت می‌خوریم که درباره شهید چمران، برای امروز و آیندگان چقدر حرف‌ها می‌توان گفت و نگفته‌ایم. شما اگر به ستایش‌های که پس از شهادت چمران، از او به عمل آمده را با آنچه در دوره حیات او درباره او گفته شده، مقایسه کنید، میبینید که بین زمان حیات او و شناختی که از چمران بوده و با شناختی که پس از شهادت او حاصل می‌شود، چقدر فاصله وجود دارد. چمران در زمان خودش نه تنها اسطوره، بلکه افسانه بود. معمولا درباره چمران حرف زدن، با محدودیت زمان مواجه می‌شویم. در واقع اگر بخواهیم درباره ابعاد مختلف وجودی چمران صحبت کنیم، شاید بعضی فکر کنند ما تحت‌تاثیر جذبه‌هایی از شخصیت او قرار گرفته‌ایم و می‌خواهیم درباره شخصیت او اغراق کنیم.
چمران بدون اینکه از شرایط اقتصادی و رفاهی خوبی برخوردار باشد، در دوران دانش‌آموزی و دانشجویی، در زمره نخبگان بوده است. چمران در دوران دانشجویی در دانشکده فنی دانشگاه تهران شاگرد مهندس بازرگان بوده است. آن زمان در دانشگاه تهران، مهندس بازرگان به استادی سخت‌گیر معروف بوده است که به راحتی حاضر نمی‌شده به کسی نمره بدهد و گفته شده کسی بالاتر از 16 یا 17 از او نمره نگرفته است، اما مهندس بازرگان یک بار در درس ترمودینامیک، به چمران نمره 22 داده است! و یا جزوه دست‌نویس چمران را که به صورت کامل و با خط خوش می‌نوشته، به عنوان جزوه اصلی کلاس خود انتخاب کرده است.
چمران در دوران دانشجویی، دانشجوی ممتازی بوده و بعد هم بورس می‌گیرد و به آمریکا می‌رود. چمران در دانشگاه برکلی آمریکا، در رشته فیزیک پلاسما مشغول به تحصیل می‌شود. چمران در آن دانشگاه، کارهای علمی و تخصصی زیادی انجام می‌دهد، آن زمان آمریکا هنوز دانشمند هسته‌ای نداشته است، به همین دلیل دانشنامه چمران را با تاخیر می‌دهند، تا بلکه او بیشتر در آمریکا بماند و در آنجا تحقیقات علمی انجام دهد. چمران در سازمان هوایی ناسا و درساخت کامپیوترهای آن زمان مثل آپولوی 10 و در کمپانی بل، در زمینه هوا فضا فعالیت علمی داشته و کارهای علمی شاخصی انجام داده است. در همان‌سال که مقارن با دهه 50 شمسی بود، دکتر چمران از کمپانی بل، 20 هزار دلار حقوق می‌گرفت. اما چنین شخصی و با چنین جایگاه علمی، از همه این‌ها فرصت‌ها و امکانات عبور می‌کند و به مصر می‌رود و دو سال در آنجا در بالاترین آکادمی‌های نظامی آموزش میبیند و بعد هم مربی آموزش افسران ارتش مصر در زمان جمال عبدالناصر می‌شود.
ایکنا ـ آشنایی شهید چمران با امام موسی صدر، چه دستاوری برای جنبش‌های مردمی و پیشبرد مبارزات گروه‌های مختلف در لبنان به همراه داشت؟
چمران در اوج پیشرفت‌هایی که داشته به دعوت امام موسی صدر به لبنان می‌رود و در آنجا هم به جای اینکه می‌توانست در دانشگاه لبنان تدریس کند و در پیشرفته‌ترین موسسات علمی و یا حتی سطوح بالای سیاسی وارد شود، اما به جنوب لبنان و به خرابه‌های آنجا که بر اثر حملات وحشیانه اسرائیل نابوده شده، می‌رود و در میان مردم محروم و رنج کشیده آنجا زندگی می‌کند و برای آن‌ها و احیای هویت جوانان شیعه که شانس و امکانی برای پیشرفت نداشتند، تلاش می‌کند و مدیر و استاد هنرستان صنعتی که امام موسی صدر آن را احداث کرده بود، می‌شود. تصور کنید که یک استاد فیزیک پلاسما از دانشگاه آمریکا، در جنوب لبنان، مدیر یک هنرستان صنعتی می‌شود. به هر حال چمران در آنجا بچه‌های محروم و تحقیر شده شیعه را زیر پروبال آموزش و پرورش خود می‌گیرد.
اسرائیل همیشه تحقیر و تضعیف عرب‌ها را در دستور کار خود قرار داده، اما چمران درست در نقطه مقابل این رویکرد اسرائیل حرکت کرد و این موازنه را به نفع شیعیان لبنان تغییر داد. امروز اگر در منطقه لبنان هیج معادله‌ای بدون موافقت مقاومت اسلامی امکان اجرایی شدن ندارد، میوه نهالی است که دکتر چمران در آنجا کاشته است. مثلا سید حسن نصرالله، رهبر جنبش مقاومت در لبنان، در جوانی حکم فرماندهی منطقه البازوریه لبنان را از دکتر چمران می‌گیرد. مقاومتی که چمران به وجود آورد، تنها در بعد نظامی نبود، بلکه در بین آن مردم خودباخته و محروم، نوعی مقاومت فرهنگی، روحی، روانی و فکری ایجاد کرد.
چمران در دوران جنگ تحمیلی و در جریان جنگ‌های نامنظم نیز، گاهی با دست خالی و بدون امکانات معمولی و تنها با مهندسی روحی و روانی مقاومت می‌کرد. چون در آن در مقطع، برخی علیه چمران دشمنی می‌کردند و نسبت به او حسادت داشتند و حتی در جریان جنگ‌های نامنظم صلاح معمولی به دست چمران نمی‌رساندند. در لبنان وقتی جنبش اَمل به عنوان اولین بازوی مسلحانه شیعی به طور مخفی شکل می‌گیرد، تجهیزاتی نداشتند و مثل فلسطینی‌ها نبودند که دولت‌ها به آن کمک کند. وضعیت آن‌ها به گونه‌ای بود که گاهی برای یک عملیات فقط یک آر پی جی داشتند. در دکترین نظامی اسرائیل، جنگ فرسایشی پیش‌بینی نشده است، اسرائیل به خاطر ساختار اجتماعی و سیاسی که دارد، می‌خواهد در تهاجم‌های اولیه به هدف نهایی خود برسد، اما اگر جنگ طول بکشد و فرسایشی شود، از عهده تامین نیازهای تهاجم خود برنمی‌آید. قبلا بیشترین ضربه از لحاظ جنگ‌های چریکی و نامنظم را مصری‌ها از طریق صحرای سینا به اسرائیل تحمیل کرده بودند، ولی بعد از صلح کمپ دیوید که توطئه بزرگی بود، باعث شد این جنگ‌های چریکی متوقف شود. اما این امام موسی صدر و چمران بودند که این نوع جنگ را از جنوب لبنان به اسرائیل تحمیل کردند.
سنگ بنای مقاومت امروز در لبنان را چمران گذاشته است. در واقع جنبش مقاومت که متشکل از حزب الله، جنبش امل و دیگر متحدان فکری و سیاسی است، برآیند طراحی و کاری بود که دکتر جمران برمبنای دین‌باوری انجام داد. در لبنان آن روز، بیش از 130 حزب و گروه فکری و سیاسی مختلف وجود داشت که اغلب آن‌ها نه تنها دینی نبودند، بلکه دین‌ستیز هم بودند، اسرائیل هم برای ویران‌گری ارزش‌های دینی تلاش کرده و می‌کند. در آن مقطع امام موسی صد و دکتر چمران، از ایدئولوژی اسلامی، یک نوع استراتژی برای مقابله با اسرائیل ایجاد کردند و مسئله ستیز با اسرائیل را پیش بردند و اصل موجودیت این رژیم ر ا هدف گرفتند.
ایکنا ـ آشنایی شهید چمران با امام موسی صدر چه تحولی در شخصیت فکری، سیاسی و مبارزاتی شهید چمران ایجاد کرد؟
امام موسی صدر از لحاظ شخصیتی، جذابیت عجیبی داشت. وی روحانی ویژه و نواندیشی بود. این طور نقل شده از امام(ره) زمانی که در نوفل لوشاتو بودند، سوال کردند اگر شاه سقوط کند و شما بخواهید حکومت اسلامی در ایران تشکیل دهید، چه کسی را برای این کار مدنظر دارید که تجربه حکومت‌داری و مدیریتی بداند، امام خمینی(ره) فرمودند ما کسی مثل امام موسی صدر داریم. امام موسی صدر قبل از امام خمینی به لقب امام شهرت داشت، قبل از انقلاب معمولا به امام خمینی(ره) حاج آقا روح الله، آقا و آیت‌الله خمینی می‌گفتیم، اولین بار لقب امام را آقای روحانی، رئیس جمهور فعلی که آن زمان از وعاظ و سخنرانان انقلاب بود، به امام خمینی دادند. ولی قبل از آن به موسی صدر، امام موسی صدر می‌گفتند. امام موسی در یک عینیت تاریخی و اجتماعی خاص، به عنوان رهبر و لیدر بودن دیده شده بود. من بارها گفته‌ام که اگر طلبه و روحانی دعوی کارهای مدیریتی و رهبری داشته باشد، ابتدا باید امام موسی صدر را بشناسد. امام موسی صدر قبل از اینکه به لبنان برود، در دانشگاه تهران در رشته اقتصاد سیاسی تحصیل می‌کند، در صورتی که معمولا اگر یک طلبه و روحانی بخواهد وارد دانشگاه شود، عمدتا در رشته‌هایی مثل الهیات، علوم اسلامی و شاید جامعه‌شناسی تحصیل می‌کند. ولی امام موسی صدر آن زمان به تحصیل در رشته اقتصاد سیاسی می‌پردازد و این نشان می‌دهد که وی از قبل ساختارهای فکری و سیاسی برای رهبری جامعه اسلامی پیدا کرده بود. با اینکه امام موسی صدر امروز در لبنان نیست، ولی نظام فکری ایشان همچنان الگو است. اکنون خود سید حسن نصرالله می‌گوید ما امروز میوه نهالی را برداشت می‌کنیم که درخت آن را امام موسی صدر کاشته است.
دکتر چمران هم انسانی معنوی و آرمان‌گرا بود و سطح فکر بالایی داشت. چمران طرحی برای شدن بود و توقف نداشت. دکتر چمران مجذوب و شیفته تفکر و منش امام موسی صدر می‌شود و به همین دلیل بسیاری از امکانات و فرصت‌هایی که در آمریکا داشت را رها کرده و به یاری امام موسی صدر می‌آید. چمران انسانی کم حرف بود و بیشتر سعی می‌کرد عمل کند تا حرف بزند. به همین دلیل امروز ما آثار مدون و مکتوبی از ایشان نداریم. اما وقتی به آثار معنوی آشنایی چمران با امام موسی صدر نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که تحول عمیق فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و تاریخی برای او به وجود آمده است، زیرا امام موسی صدر روی شخصیت چمران خیلی تاثیر می‌گذارد. به گونه‌ای که چمران به عنوان دانش آموخته دکتری فیزیک پلاسما به یک باره، مدیر یک هنرستان فنی در جنوب لبنان می‌شود و بچه‌های محروم و فقیر شیعه را ساماندهی می‌کند.
ایکنا ـ همان‌طور که گفتید، چمران یک انسانی عاشق با روحیات عرفانی بود، به نظر شما چمران چه نگاه، درک و معرفتی از هستی داشت و در این زمینه از چه آموزه‌ها و چه کسانی تأثیر پذیرفته بود؟
یکی از خصوصیات بارز چمران که از درون خانواده و از دوران کودکی وی در وجود او شکل گرفته، گرایش عمیق دینی، فکری و توجه به اصول و ارزش‌های اسلامی بوده است. دکتر چمران از دوره نوجوانی این سعادت را پیدا می‌کند که با روحانی متفکری نظیر آیت‌الله طالقانی آشنا می‌شود. یکی از جاهایی که مبدا رشد شخصیت چمران می‌شود، در محضر آیت الله طالقانی و مسجد هدایت که ایشان در آنجا جلسات تفسیر قرآن داشته و روشنفکران و آزاداندیشان در آنجا رفت و آمد می‌کرده‌اند، بوده است. چمران در آنجا با برخی شخصیت‌های دینی و مترقی مثل مهندس بازرگان و سایر مبارزین سیاسی آشنا می‌شود. دکتر چمران در دوران نهضت ملی فعالیت داشت و عضو جبهه ملی بود و در عین حال در زمره متدینان محسوب می‌شد. چمران انسانی دین‌باور بود. چمران زمانی که در لبنان بود، آن موقع لبنان کشوری به شدت سیاسی بود، قدیمی‌ترین احزاب کمونیستی و ماتریالیستی خاورمیانه در لبنان بوده است. دکتر چمران در معارضه با این جریانات الحادی، از منظر دین و دیانت وارد می‌شود. دکتر چمران شخصیتی قرآنی و عرفانی داشت و با چنین خصلتی هم به دانشگاه رفته بود، به همین دلیل زمانی از تحصیل منع و حتی بورسیه او لغو می‌شود، به دلیل اینکه چمران در معرفی دین مترقی و مبارزه بر مبنای دین فعالیت داشته است. گفته می‌شود چمران در دوران دانشجویی در دانشگاه تهران، کتابفروشی داشته است.
مبارزات انقلابی چمران متاثر از تربیت دینی بوده است، نه براساس هیجانات، گرایش‌های حزبی و منافع فردی و گروهی و یا تلاش برای قدرت‌طلبی. چمران در زمان انقلاب، وقتی به ایران می‌آید ایران در آن زمان، در تب و تاب انقلاب بود و کشمکش‌های متعددی وجود داشت و گروه‌ها و احزاب مختلف هرکدام سعی داشتند از فرصت انقلاب استفاده کرده و مردم را به سمت خود جذب کنند. در این میان درگیری‌های نیز در کشور وجود داشت و در مجموع اوضاع خاصی حاکم بود. در این میان دکتر چمران که در اوج مسائل سیاسی خاورمیانه و جهان و در نقاط حساس دنیا هم حضور داشت، به کانون توحید می‌رود و مسائل معرفتی و معنوی را در زمینه روح، نفس، انسان‌شناسی مطرح می‌کند که کتاب انسان و خدا، خلاصه چند سخنرانی ایشان در این کانون است. در واقع دکتر چمران در اوج هیاهوهای سیاسی، دین باوری درس می‌دهد. یعنی فهمیده بود خلاء و نقص جامعه ما در این زمینه است. به اعتقاد چمران اگر تقوا، دیانت و اخلاق اجتماعی نباشد، تمام دستاوردهای انقلاب به خطر می‌افتد و تخریب می‌شود. چمران عارفی بود که سیاسی شده بود. و در جایگاه خود یک مفسر قرآن و پیرو راستین اهل بیت بود.
پیام تسلیت امام خمینی به مناسبت شهادت چمران، پیام خاصی است و به نظر من دیگر تکرار نشد، امام براساس آن تشخیص‌های وِیژه و نابی که داشتند، نکته‌ها و عبارت‌هایی درباره چمران به کار بردند که در نوع خود خاص بود، مثلا درباره چمران فرمودند« ... این هنر مردان خدا است»؛ مرد خدا گفتن درباره چمران آن هم از ناحیه یک مرجع تقلید بزرگ و در جایگاه رهبری جامعه اسلامی، خیلی قابل تامل است. امام در ادامه این بیانیه می‌فرمایند: آیا ما هم می‌توانیم این هنر را داشته باشیم!؟ چمران فارغ از هیاهوهای سیاسی متدینانه کار می‌کرد. دیانت چمران در صحنه عمل بود، نه در صحنه زهد، عزلت و انزوا. یادم هست در لبنان و در اتاقی که شهید چمران در آن زندگی می‌کرد، آیه « قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» بر دیوار آن اتاق مزین شده بود. این آیه همه چیز چمران بود، زیرا همه مسائل و کارهای او برای خدا بود.
ایکنا ـ فکر می‌کنید چه وجوهی از اندیشه و منش شهید چمران نادیده گرفته شده و متقابلاً چه وجوهی از اندیشه و منش او می‌تواند برای نسل جوان امروز، الگو و درس‌آموز باشد؟
چمران طرحی برای شدن انسان بود. برای انسانی که از بودن خود شده خسته است. مذهب مسیری برای حرکت کردن است و مذهبی یعنی کسی که در حال حرکت و جنبش است و ایستایی ندارد. اما متاسفانه امروز در جامعه ما برخی فکر می‌کنند مذهب پدیده و سبک خاصی از زندگی هست که انسان را از پیشرفت باز می‌دارد. در صورتی که این‌طور نیست و مذهب جریان همیشه در حال حرکت است. امامت شیعه نیز در حرکت شیعه عینیت پیدا می‌کند. اساسا کلمه شهود و شهادت در قرآن، به معنای مشاهده است. شهید یعنی کسی که همه چیز را دیده است. درباره شهید چمران باید یگویم که اگر ایشان در جبهه شهید هم نمی‌شد، ولی باز هم چمران شهید بود. زیرا چمران، حقایقی را دیده و شهید واقعی بود و همان‌طور که گفتم طرحی برای شدن انسان بود. انسان در حال حرکت، الگو می‌خواهد. چمران بهترین الگو برای نسل جوان است. شهید چمران از جمله انسان‌هایی بود که در همه مراحل زندگی به اوج رسیده بود. در واقع برای انسان شدن، چمران یک الگو هست. دکتر چمران تنها وزیر دفاعی بود که پیاپیش رزمندگان می‌جنگید. وی حتی از روی صندلی مجلس بلند می‌شود و به جبهه می‌رود و دیگر به مجلس باز نمی‌گردد، و بعد هم شهید می‌شود. چمران یک نوع ساختار وجودی است که بُعد علمی، معنوی، جهادی و انسانی دارد و شخصیتی خودساخته بود. چمران یک نوع امواج قدسی داشت که همه را در آغوش محبت خود می‌گرفت. امام خمینی هم چنین جاذبه‌ای را داشتند که حتی نمی‌شد به راحتی در چشم‌های ایشان نگاه کرد، زیرا جاذبه عجیبی داشت.
چمرانی انسانی علی‌وار بود، مردی بود که آیین تربیت، بزرگ زیستن، خوب بودن را از امام علی(ع) فرا گرفته بود. چمران یک دانشمند معمولی، رزمنده و وزیر معمولی نبود، بلکه مردی آسمانی بود که در زمین قدم برمی‌داشت، بنابراین چمران را باید در متن باورهای شیعه شناخت. انگیزه و اندیشه‌های چمران متعالی بود، به طوری که حتی در بین دشمنان خود، به عنوان خدای عشق شهرت داشت. خیلی‌ها اسلام را قبول نداشتند، ولی چمران را قبول داشتند. چمران قدر خودش را به خوبی می‌دانست و به همین دلیل در هنر بی‌بهره کردن شیطان از خودش، سرآمد بود. چمران جهانی از معنا بود. به تعبیر امام علی(ع)، دنیا او را می‌خواست، ولی او دنیا را نمی‌خواست. چمران مستغرق در عالم عشق، عرفان، آزادگی، قناعت و از خودگذشتگی بود. چمران در عین تسلط بر علوم پیشرفته زمان خود، زندگی را در ماده معنا نمی‌کرد و یافته‌های انسان را برای کمال انسان کافی نمی‌دانست و این به نحوه تلقی و یا جهان‌بینی او از هستی باز می‌گشت.
چمران زندگی را آن‌طور که دیگران می‌خواست، قبول نداشت و زنده بودن را به تاسی از آیه «اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ» در جریان دعوت به حق معنا می‌کرد و به نوعی اسفار اربعه داشت. وقتی کنار او می‌نشستید، می‌دیدید آدمی هست که پایش در زمین است، ولی وجودش در آسمان‌ها سیر می‌کند. چمران در سایه عرفان عملی و نظری انسان شد و به مرگ لبخند زد. چمران الگوی رَستن و رُستن است، رَستن به معنای رهایی از موانع، و رُستن یعنی رشد انسان. انسانیت موضوع گسترده‌ای است. انسان یعنی کسی که با حق، خیر و جمال پیوند و انس دارد. چمران نیز به همین دلیل رُستن پیدا کرد. منشا زندگی چمران ابتدا بینشی، دوم روشی و سوم منشی بود، یعنی تا زمانی که بینش و روش چمران شناخته نشود، نمی‌توان به شناخت منش او نیز دست پیدا کرد.
انتهای پیام
