حجت‌الاسلام و المسلمین احمد ترابی، رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص عدالت و ابعاد آن، اظهار کرد: موضوع عدالت اغلب از زاویه عدالت اجتماعی و آنچه در جامعه به عنوان عدالت می‌شناسند، مورد توجه افراد است، اما اگر کلی‌تر به قضیه نگاه کنیم، مبحث عدالت به سه طریق قابل طرح است، نخست اینکه عدالت به عنوان یک اصل طبیعی در نظام جهان و هستی که آیا خالق جهان، جهان را عادلانه و به‌بهترین وجه آفریده است یا خیر که طبیعتا در زیر مجموعه این مبحث، شبهاتی مانند شبهه وجود زلزله‌ها، بیماری‌ها و نقص‌ها در ولادت فرزندان و... مطرح می‌شود.
وی ادامه داد: مبحث دوم مربوط می‌شود به موضوع عدالت از نظر خداوند متعال نسبت به بندگان خود، آیا خداوند در رفتاری و یا انتظاراتی که از بندگان خود دارد و احکامی که برای آنها تحت عنوان واجبات و محرمات فرستاده و جزا و پاداشی که می‌دهد، آیا عادلانه است یاخیر که طبیعتا این سوال، یک سوال اعتقادی و کلامی است.
ترابی عنوان کرد: مورد سوم که در بحث عدالت، قابل طرح است، این است که آیا عدالت در میان جامعه بشری به وسیله دین و احکام دینی و قرآنی و مسائلی که از جانب پروردگار جهان برای بشر مطرح شده است، تامین می‌شود یا خیر، آیا اساسا دین توجهی به مسئله عدالت اجتماعی دارد، عدالت اجتماعی را از چه طریقی محقق می‌کند و آیا آنچه ما داریم دینی و عادلانه است یا خیر.
اولویت عدالت در مسائل اجتماعی
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی بیان کرد: هرکدام از این مباحث، جای بحث مستقل دارد و می‌تواند موردتوجه پژوهشگران و اهل‌نظر قرار گیرد، البته برای توده مردم اولویت عدالت در مسائل اجتماعی است و سپس مسئله اعتقادی و اینکه خداوند چگونه با بندگانش رفتار کرده و خواهد کرد و تبعیض‌ها و تفاوت‌هایی که به‌صورت طبیعی در جهان وجود دارد، چگونه به عدالت منتهی می‌شود، بررسی خواهد شد.
وی اظهار کرد: سه سوال مجزا در این خصوص وجود دارد که باید این سوالات را از یکدیگر تفکیک کرد، سوال اول درخصوص حاکمیت عدل و حکمت در آفرینش که شبهات و چالش‌های خاصی در آن مطرح می‌شود. سوال دوم در خصوص عدالت در احکام و نظام پاداش و جزا که بحث کلامی و اغتقادی است و سوال سوم در رابطه با عدالت اجتماعی و نحوه مواجهه قرآن و دین با اصل عدالت اجتماعی است.
ترابی افزود: شهید مطهری مبحثی را مطرح کرده و یادآور شده است که ما باید بین عدل خداوند در آفرینش جهان، با عدل الهی در مورد انسان از لحاظ معنا تفکیک قائل شویم، زیرا عدل در آفرینش به معنای تناسب و رعایت حکمت و ضرورت‌ها و مصالح است، اما عدل در مورد بندگان به معنای اعطای حقوق و رعایت حقوق انسان‌ها و موجودات است.
وی تصریح کرد: در مقابل عدل در هستی، بی‌تناسبی (ضدعدل) و ناهماهنگی مطرح است، اما در مقابل عدل اجتماعی و عدل در مقابل انسان‌ها، ظلم مطرح می‌شود و این دو را نباید با هم خلط کرد، زیرا اگر عدل در هستی را اثبات کردیم به معنای این نیست که دیگر لازم نیست به عدل اجتماعی توجه کنیم و گویا جواب داده‌ایم. ممکن است کسی عدل، تناسب، هماهنگی، قانون و قوانین جاری در فیریک عالم را در شکل‌گیری اجسام و اجرام قبول کند، اما وقتی نظام زندگی انسان، احکام دین و دستاوردهای نظام دینی را بررسی می‌کند متوجه شود که کافی نیست و باید دنبال جواب‌های دیگری باشد.
ترابی بیان کرد: اگر بخواهیم به مسئله عدل، هماهنگی، تناسب و اعتدال در نظام هستی و آفرینش بپردازیم جواب ساده است و پیچیده نیست. به عنوان مثال خداوند در آیه 7 سوره الرحمن فرموده است: «وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِیزَانَ؛ خداوند آسمان‌ها را برافراشت و میزان و قانون را قرار داد (وضع کرد).» یک معنایش این است که آفرینش براساس نوعی قوانین و حساب‌های دقیق است که هم اکنون محققان، اکثر همین محاسبات را انجام می‌دهند و نسبت‌ها را کشف می‌کنند، در شیمی، ریاضی، بعضی از مسائل علوم انسانی و در واقع کشف قوانین موجود است. در واقع کار پاسداری از این قوانین و استفاده از آنها در جهت منافع انسان را انجام می‌دهند.
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی گفت: با استفاده از همین قوانین است که انسان توانسته مواد معدنی را استخراج، خالص و ترکیب کند و آلیاژهای جدیدی به دست آورد و با استفاده از آلیاژها، هواپیما، کشتی و... بسازد و این امور را با استفاده از قوانین فیزیک عالم و شیمی، انجام دهد.
وی خاطرنشان کرد: انسان‌ها با استفاده از قوانین شیمیایی توانسته‌اند قسمت مادی و جسمی سیستم‌ها را بسازند و با قوانین فیزیک توانسته‌اند راه خود را به سمت کرات و...باز کنند. اگر دقت کنیم متوجه می‌شویم که اینها دلیلش وجود نوعی حاکمیت نظم، قانون، ضوابط و نظامات دقیق علمی و متناسب است که در نهایت به عدل الهی در نظام هستی تبدیل شده است.
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی عنوان کرد: امام علی(ع) فرموده است «العَدلُ أساسٌ بِه قِوامُ العالَمِ؛ عدل پایه ای است که قوام و پایداری عالم بر آن پایه استوار است» یعنی تناسب و هماهنگی و ممکن است سوال پیش آید که اگر این قوام و پایداری هست پس معلولیت‌های جسمی انسان‌ها، زلزله‌ها، طوفان‌ها، میکروب‌ها و ویروس‌ها چه هستند؟
تحقق عدالت اجتماعی در جامعه اسلامی
ترابی ادامه داد: ما وظیفه داریم از این آیات و اجرای آنها پاسداری کنیم و هیچ‌گاه سست نشویم و موانع، هرگز مانع اجرای آرمان‌های الهی نشوند. ما باید تلاش کنیم تا عدالت اجتماعی محقق شود و جامعه ایمانی و اسلامی در مرحله اول و جامعه جهانی در مرحله دوم به وضعیتی برسند که حقوق انسان‌ها ضایع نشود و این آرمان دین است.
وی خاطرنشان کرد: حال اگر ما در جامعه خود و جامعه اسلامی شاهد تحقق این ایده در حد مطلوب نیستیم باید بررسی کنیم که مشکلات از کجاست و چه مشکل و عاملی باعث شده است که نتوانیم این آرمان قرآنی و الهی را محقق کنیم.
ترابی افزود: اگر جامعه، اسلامی و ایمانی باشد این عدالت قرآنی و آن عدالتی که از امام علی(ع) در حکومتش شنیده‌ایم باید محقق شود و اگر نشده است، باید دریابیم که چرا نشده و به آن ایده‌آل نرسیده‌ایم و البته نه اینکه کاری انجام نشده باشد، چرا که آنچه نشده مهم است و آنچه که انجام گرفته قانع‌کننده نیست.
وی گفت: آیا خداوند در تشریع احکام راجع به زنان و مردان و قراردادن قوانین شرعی و اجتماعی و در قرار دادن پاداش و جزا، درباره اعمال و رفتار انسان‌ها عدالت را رعایت کرده است و آیا دین و قوانین دینی به رعایت حقوق انسان‌ها توجه داشته‌اند یا خیر؟ اگرچه این سوال موضوعی فلسفی-کلامی است، یعنی ابعاد آن به مسائل اعتقادی بازمی‌گردد که باید آنها را با دلایل عقلی اثبات کرد و بخشی هم به احکام و داوری‌های شریعت بازمی‌گردد. داوری‌های شریعت در خصوص موضوعات و مسائل مختلف جنبه فقهی دارد و در بحث کلام، قابل مطرح شدن است، اما موضوعی اساسی و چه بسا زیرساخت بسیاری از سوالهاست.
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی تصریح کرد: به تعبیر اهل نظر این مبحث (آیا خداوند عادل است یاخیر) از صدر اسلام (از قرن دوم) مطرح شده و البته شاید نشانه‌هایی در قرن اول هم داشته باشد.
وی افزود: سوال از عدل الهی سابقه دیرینه در مباحث اعتقادی دارد و اساسا مبنای یک اختلاف اعتقادی از قرون اولیه بوده و باعث این شده است که گروهی از اندیشمندان اسلامی را عدلیه و گروه دیگر را غیر عدلیه بنامند. گروه عدلیه معتقد بودند یکی از صفات خداوند عادل بودن است. در مقابل گروه دیگر با یک شبهه می‌گفتند اینکه خداوند عادل است و باید با عدالت رفتار کند یک فهم نادرست است، زیرا این ما نیستیم که تعیین می‌کنیم عدل چیست و خدا چگونه باید رفتار کند، بلکه باید فعل و کار خداوند را معیار عدل قرار دهیم و بنابراین کاری که او انجام می‌دهد عادلانه است.
ترابی اظهار کرد: بنابراین ممکن است نتیجه کار یکی باشد اما بیان متفاوت می‌شود، البته لوازم هم متفاوت است، مانند کسانی مثل شیعه که معتقدند خداوند عادل است و باید عادل باشد، هر نوع حکم ظالمانه و داوری ظالمانه را نمی‌توانند بپذیرند. اول سوال می‌کنند که آیا این ظلم هست یا خیر و اگر به یقین برسند که ظلم است نمی‌توانند آن را قبول کنند و نمی‌توانند به خدا و دین نسبت دهند. بلکه باید راهی پیدا کنند که اثبات شود که یا آن حکم، حکم خدا نیست و یا اگر حکم خدا هست برای چه مواردی بوده است، آیا مطلق موارد بوده یا مورد خاصی بوده است.
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی خاطرنشان کرد: به هرحال عقل و فهم انسانی اینجا اصالت پیدا می‌کند و این باعث می‌شود قبل از اینکه حرف دین به میان آید و قادر باشیم بسیاری از عدل‌ها را متوجه شویم و انتظار داشته باشیم که دین هم آن عدل‌ها را قبول داشته و در عمل و اندیشه به آن پایبند مانده است.
وی ادامه داد: ولی در گروه دیگر که با شبهه‌ای که پیدا کرده‌اند، با اینکه نمی‌گویند خداوند ظالم است، بلکه می‌گویند آنچه خدا انجام دهد عدل است. لازمه چنین تفکری آن است که وقتی چیزی به ذهن ما برسد که آیا عدل است یا ظلم، نباید انسان بحث کند، چراکه خدا خواسته و انجام داده است، پس عدل است و دیگر تفکر، تامل و تحقیق نکن و سکوت اختیار کن.
ترابی بیان کرد: متاسفانه همین اندیشه باعث بسیاری از کج‌روی‌ها در مسائل اعتقادی، سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام شده است. اگر به داعشی‌ها که تابع همین مسلک هستند و عدلیه نیستند، گفته شود که رفتار شما با عقل، وجدان و... سازگار نیست، می‌گویند چون مفتی ما فتوا داده و او هم از قرآن و روایات دریافت کرده است، بنابراین ما هم رعایت می‌کنیم و کاری به آن داریم که عاقلانه یا عادلانه است یا خیر.
رئیس شورای استانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌های خراسان‌‌رضوی گفت: حال شما ببینید چه فاجعه عظیمی از انکار عدل الهی پیدا شده است؟ در گذشته هم در طول قرن‌های متمادی اینگونه موارد را داشته‌ایم و هجمه‌های بسیاری علیه مسلمانان با همین بهانه‌ها و افکار انجام شده است.
وی افزود: اعتقاد ما به عنوان شیعه این است که ما قادر هستیم با عقل خود بسیاری از عدل‌ها و ظلم‌ها را متوجه شویم، آنچه که گاهی برای ما مشکل می‌شود در مصادیق است وگرنه اصول اصلی عقل از نظر عقل ما قابل فهم است و ما دین را بر اساس اصول عقلی پذیرفته‌ایم.
ترابی اظهار کرد: خدای ما خدای عادل و حکیم است. خدایی است که ظلم نمی‌کند، نیازی به ظلم ندارد و اقدام به ظلم هم نمی‌کند، چراکه منشا ظلم، مشکل روحی، روانی و ذاتی است که خداوند چنین نقصی ندارد یا نیاز جسمی یا مادی است که باز هم خدا نیاز ندارد، یا قدرت‌طلبی و سلطه‌طلبی است که باز هم خدا نیاز ندارد، چون حقیقتی که همه موجودات را با اراده و خواست خود آفریده است، به هیچکدام از اینها نیاز ندارد.
انتهای پیام
