سلامت نیوز:نیمی از سال آبی گذشته است و مجموع بارشها حدود ۲۶ الی ۲۷ درصد از خط متوسط بارندگی در کشور عقب هستند. گرچه در سال آبی جاری، برخی از نقاط کشور مثل خوزستان و هرمزگان بارشهای کوتاهمدت و شدید را تجربه کردهاند، اما سایه خشکسالی همچنان بر سر کشور است.
به گزارش سلامت نیوز «احد وظیفه»، رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در گفتوگو با «اعتماد» علاوه بر هشدار نسبت به خشکسالی، نسبت به سطح پوشش برف در ارتفاعات البرز و زاگرس ابراز نگرانی کرده و معتقد است که مجموع وضعیت آبخوانهای کشور، شیوه بهرهبرداری از آنها، کمبود ذخیرههای برفی در ارتفاعات و کمبارشی در مجموع وضعیت نگرانکنندهای را در آینده رقم خواهد زد.
رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در تبیین خشکسالی، به چهار مرحله خشکسالی هواشناسی، کشاورزی، هیدرولوژی، اقتصادی و اجتماعی اشاره دارد که این چهار مرحله پشت سر هم رخ میدهند. به گفته وظیفه، نخستین نشانههای کمشدن بارشها در هواشناسی رویت میشود و طی مدت کمتر از یک ماه، در هواشناسی مشخص میشود که میزان بارندگی در یک منطقه از نرمال بارندگی کمتر شده است و این وضعیت خشکسالی هواشناسی تلقی میشود.
با ادامه پیدا کردن این وضعیت، آثار کمبود بارندگی در کشاورزی نمایان میشود و محصولات کشاورزی از نظر کیفیت و کمیت تحتتاثیر کمبود بارش قرار میگیرند. خشکسالی کشاورزی پس از حدود سه الی شش ماه خشکسالی هواشناسی رخ میدهد، این مرحله به نوع محصول، نوع منطقه و بازه زمانی در سال آبی نیز بستگی دارد.
رییس مرکز ملی خشکسالی با اشاره به مرحله خشکسالی هیدرولوژی، اشاره دارد که در این مرحله، آثار کمشدن بارش طی سه الی شش ماه در چرخه هیدرولوژی مشخص میشود و متعاقب آن، دبی رودخانهها و ذخیره آب در مناطق بالادست کاهش پیدا میکند.
ادامه این روند طی یک الی دو سال مرحله چهارم خشکسالی، یعنی خشکسالی اقتصادی و اجتماعی را رقم میزند که نمونه آن در روستاهای جنوب کرمان وبخشهایی از سیستان و بلوچستان قابل مشاهده است. در این مرحله، با از دست رفتن منابع آبی، آبیاری با تانکر صورت میگیرد، مردم محلی به دلیل دشواری در معیشت به حاشیه شهرها مهاجرت میکنند و وضعیت اجتماعی و اقتصادی این مناطق جغرافیایی با بحران مواجه میشود.
احد وظیفه با اشاره به بررسی میزان بارش تجمعی و دما در سال آبی جاری اشاره دارد: تا امروز رصد کردهایم که در سال آبی جاری، میانگین بارش ۲۶ الی ۲۷ میلیمتر از مقدار نرمال کمتر است و به درصد ۲۶ الی ۲۷ درصد از مقدار نرمال کمتر است.
نیمی از سال آبی در وضعیتی طی شده است که در هفتههای آینده نیز بارشهایی کمتر از میزان نرمال پیشبینی میشود و در چشمانداز کوتاهمدت دو الی سه هفته آتی، بارشها خصوصا در جنوب و جنوب کشور کمتر از میزان میانگین خواهند بود. به گفته او، پنجره بارش جنوب و جنوبشرق کشور منطبق با زمستان و اوایل بهار است. این مناطق در اردیبهشت و خرداد ماه به صورت معمول بارشهای قابلملاحظهای ندارند و شیوه بارندگی در این مناطق مطابق با بارندگی در آذربایجان نیست و بازه زمانی بارش کوتاهتری نسبت به غرب کشور دارند.
کاهش ذخایر برفی در ارتفاعات
کمبارشی سال آبی جاری در کنار وضعیت نامطلوب آبخوانها و سفرههای زیرزمینی زنگ خطر و نگرانی را برای سال آینده به صدا در آورده است. این نگرانی خصوصا با توجه به توسعه کشاورزی در دهههای گذشته، چه کشت دیمی، چه آبی و چه باغی و میزان آب موردنیاز برای بخش کشاورزی دو چندان میشود.
گرمایش جهانی و افزایش دمای میانگین کشور نیز طی دهههای گذشته بهزعم وظیفه در شکلگیری خشکسالی بیتاثیر نیست، او تاکید دارد که دمای کشور نسبت به ۵۰ سال گذشته، حدود یک و نیم الی دو درجه گرمتر شده است. افزایش دمای میانگین کشور آثار خود را در تبخیر بیش از حد منابع آبی، افزایش نیاز آبی برای آبیاری گیاهان و محصولات کشاورزی و کاهش ذخیره برفها در ارتفاعات کشور در فصلهای خشک میگذارد.
رییس مرکز ملی خشکسالی در ادامه نسبت به وضعیت پوشش برفی در ارتفاعات کشور نیز هشدار داد و اعلام کرد که طبق دادههای ماهوارهای که سطح پوشش برف را اندازهگیری میکنند، نسبت به میانگین ۱۴ سال گذشته و حتی سال گذشته، در غالب حوزههای آبریز کشور، پوشش برفی در ارتفاعات کاهش یافته است. کمبود بارش و افزایش دما در حوزه زاگرس و البرز غربی طی سال آبی جاری در این امر موثر بوده است.
وظیفه در پاسخ به احتمال وجود ارتباط میان از دست رفتن پوشش جنگلی متعاقب آتشسوزیهای سال جاری در زاگرس و کاهش ذخیرههای برفی در این ارتفاعات، اذعان داشت: افت دما و وجود رطوبت هوا در میزان پوشش برفی در ارتفاعات موثر است اما برعکس این امر در کاهش سطوح برفی در ارتفاعات نقش دارد. کاهش پوشش برف در ارتفاعات به معنای کاهش ضخامت ذخیرههای برف نیز هست.
در غیاب دستگاههای برفسنج در کشور، عمق ضخامت ذخیرههای برفی با گستره برف اندازهگیری میشوند، به این معنا که با افزایش سطح پوشش برف در یک منطقه، احتمال بالا بودن ضخامت برف نیز بالا میرود. به گفته او، کاهش سطح و ضخامت برف در ارتفاعات، نشاندهنده کاهش ذخیرههای برفی در ارتفاعات است و این کاهش به مفهوم احتمال بیشتر خشکی بیشتر هوا در تابستان و از دست رفتن ذخیره آبی در ارتفاعات است و متعاقب همین دو امر، احتمال افزایش آتشسوزی در جنگلها هم بالا میرود.
کشور ما در عرض جنب حارهای قرار دارد، جایی که عمده بیابانهای دنیا را در دل خود جای داده است. از سویی دیگر، میانگین بارش در کشور حدود یکسوم الی یکچهارم متوسط بارش در جهان است. میانگین بارش در جهان حدود ۸۰۰ الی هزار میلیمتر در سال آبی است، این رقم در کشور ما به حدود ۲۴۰ میلیمتر میرسد و ایران جزو مناطق کمبارش جهان است و اگر البرز و زاگرس نبودند، ایران نیز جغرافیایی مثل عربستان را داشت.
وظیفه با اشاره به این نکته، تاکید دارد که قرار گرفتن در این منطقه جغرافیایی، نوسان بارش کشور را افزایش میدهد، در سالهایی بارش متوسط کشور به ۳۴۰ الی ۳۵۰ میلیمتر هم میرسد و در برخی سالها طی۵۰ سال گذشته، به ۱۵۰ میلیمتر میرسد و در سالهای کمبارش، میزان بارندگی به نصف سالهای پربارش کاهش پیدا میکند. به گفته او، مرور نوسانات در 50 سال گذشته نشان از تجربه مکرر سالهای کمبارش و پربارش دارند، اما دورههای کمبارش بیشتر از پربارش به چشم میخورند و در این مدت بیشتر سالهای آبی با کمبارشی طی شدهاند.
وضع بغرنج آبخوانهای کشور
رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در ادامه تاکید دارد که بارندگیهای سیلآسا نباید توهم پرآبی را شکل بدهد. او با ارائه مثال از سیل سالهای ۹۷ و ۹۸ اشاره دارد: در سیل سالهای گذشته، با افزایش دبی رودخانهها، حجم عظیمی از آب به ناچار رها شد و این آبها به آبهای بینالمللی راه پیدا کردند و از کشور خارج شدند. برخلاف تصور عموم، بارشهای کوتاهمدت سیلآسا به تغذیه آبهای زیرزمینی کمک چندانی نمیکند و ممکن است بخشی از این آبها، در صورت ظرفیتداشتن سدها در بالادست ذخیره شوند، اما این آبها در پاییندست فرصت نفوذ به ذخیرههای آبی زیرزمینی را پیدا نمیکنندرو عمده آنها از حوزه آبی خارج میشوند.
این بارشهای برفی در بالادست هستند که به تدریج ذوب میشوند، در بالا دست دبی رودخانه را افزایش میدهند و در پاییندست، دشتها را سیراب میکنند و تقویت آبهای زیرزمینی بیشتر وابسته به افزایش سطح و ضخامت ذخایر برفی در ارتفاعات است تا بارشهای کوتاهمدت سیلآسا. طی چند سال اخیر، دشتها یا آبخوانهای کشور غالبا در شرایط نامساعدی قرار دارند و برخلاف بارشهای رخ داده، هنوز منابع آبی آنها جبران نشدهاند.
وظیفه با اشاره به این واقعیت تاکید دارد که این آبخوانها نه تنها جبران نشدهاند، بلکه در بسیاری از دشتها گام مثبتی نیز برداشته نشده است و آبی جبران نشده است. بهزعم او، تمهیداتی که طی سه الی چهار سال گذشته نسبت به دریاچه ارومیه شکل گرفته است هم توانستهاند تنها بخش اندکی را جبران کنند و مساحت کوچکی از مساحت اصلی دریاچه ارومیه تاکنون آبگیری شده است.
آبخوانها نیز در زیرزمین چنین شرایطی دارند و عمده آبخوانهای کشور از شرایط مطلوبی برخوردار نیستند. رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران شیوه در تشریح شیوه خشکشدن آبخوانها و آثار آنها اشاره دارد که با افت سطح آبزیرزمینی در یک آبخوان، ارتفاع بالادست خاک در آبخوان خشک میشود و این خاک فرونشست میکند و سطح خالی که قبلا با آب پر بود، با خاک پر و در نتیجه نفوذناپذیر میشود. در این صورت، حتی با بارش برف و باران نیز احتمال آبگیری آبخوان نسبت به گذشته کاهش مییابد و به همین دلیل است که کارشناسان تاکید دارند که آبخوانها قابل احیا نیستند و خشکشدن آبخوانها به معنای نابودی همیشگی آنهاست.
وظیفه به نتیجه خشک شدن آبخوانها و فرونشست زمین در جنوب تهران، همدان، جنوب کرمان و فارس اشاره و تاکید دارد که اگر وضعیت نگهداری آبخوانهای کشور به همین روال فعلی طی شود، تجدید آنها در آینده غیرممکن خواهد بود و راه نگهداری آنها، جز تغییر شیوه آبیاری در حوزه کشاورزی و سازگاری با کمآبی و پذیرش این امر است که ما در یک کشور کمآب زندگی میکنیم.
شیوه مواجهه با منابع آبی در کشوری کمآب به گفته احد وظیفه، علاوه بر پذیرش زندگی در یک کشور آب، روی آوردن به سازگاری با کمآبی و جایگزین کردن شیوههای درست بهرهبرداری از منابع آبی زیرزمینی است، تنها راهی که میتوان آبخوانهای کشور را احیا و از نابودی همیشگی نجات داد.