سلامت نیوز:تاکنون هشت گونه خرس به نام‌های خرس پاندای غول‌پیکر، خرس سیاه آسیایی، خرس تنبل، خرس عینکی، خرس قهوه‌ای، خرس خورشیدی، خرس قطبی و خرس سیاه امریکایی شناسایی شده و از این تعداد تنها دو گونه به نام‌های خرس سیاه آسیایی و خرس قهوه‌ای در ایران یافت می‌شوند.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از روزنامه اعتماد ،پراکنش خرس سیاه آسیایی در ایران به سه استان هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان محدود است اما خرس قهوه‌ای پراکنش گسترده‌تر در رشته کوه‌های البرز، زاگرس و ارسباران دارد. براساس مطالعات‌انجام شده، بیشتر زیستگاه‌های خرس‌ها در ایران نه‌تنها کوچک بلکه در عین حال از نظر تنوع زیستی فقیر شده‌اند و شاید به همین دلیل است که هرساله اخبار متعددی هم از تعارض انسان با خرس در کشور شنیده می‌شود. این حجم گسترده از تعارضات خرس‌ها با انسان، ضرورت تحقیقات را به منظور حفاظت اصولی یادآور می‌شود.
یکی از مقالات خوبی که به تازگی در زمینه حفاظت از خرس قهوه‌ای در ایران کار شده، مقاله‌ای با عنوان «شناسایی هسته‌های زیستگاهی و کریدورهای اولویت‌دار برای حفاظت موثر از خرس قهوه‌ای در ایران» است که به واسطه چارچوب تحقیقاتی روز، راهکارهایی علمی به منظور ارتقای حفاظت از خرس قهوه‌ای را مطرح می‌کند. ضمن مرور مسائل مطرح‌شده در مقاله مورد اشاره، گفت‌وگویی هم با دو نفر از نویسندگان آن داشته که در ادامه می‌خوانید.
جنوبی‌ترین حد قلمروی جهانی خرس قهوه‌ای
علیرضا محمدی و همکارانش در مقدمه مقاله «شناسایی هسته‌های زیستگاهی و کریدورهای اولویت‌دار برای حفاظت موثر از خرس قهوه‌ای در ایران» می‌نویسند: «ایران در جنوبی‌ترین حد قلمروی جهانی خرس قهوه‌ای واقع شده بنابراین مشخص است که داشتن درک صحیح از وابستگی‌های زیستگاهی و الگوهای ارتباط جمعیتی به منظور حفاظت اصولی از خرس قهوه‌ای در ایران امری ضروری است.
در تحقیق حاضر مدل‌سازی پراکنش گونه به منظور پیش‌بینی مطلوبیت زیستگاه و مدل‌سازی پیوستگی زیستگاه به منظور شناسایی نواحی و کریدورهایی که میزبان جمعیت‌های اصلی خرس قهوه‌ای در کشور ایران هستند؛ صورت گرفته است.
نتایج حاصل نشان می‌دهد که تراکم پوشش جنگلی، پستی و بلندی‌های توپوگرافیک، تفاوت پوشش گیاهی و ردپای انسانی از جمله مهم‌ترین متغیرهایی هستند که در پراکنش گونه موسوم به خرس قهوه‌ای نقش دارند. اصلی‌ترین هسته‌های جمعیتی خرس قهوه‌ای در کوهستان‌های البرز و زاگرس شکل گرفته اما در همین نواحی هم شواهدی از تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها و هم‌پوشانی اندک بین کریدورها و هسته‌های مرکزی وجود دارد.
از طرف دیگر براساس مطالعات، شبکه نواحی حفاظت‌شده موجود می‌تواند برای حفاظت از خرس قهوه‌ای در ایران مناسب نباشد لذا از دیدگاه نویسندگان حفاظت موثر از خرس قهوه‌ای در ایران مستلزم حفاظت از هسته‌های زیستگاهی و در عین حال کریدورهای بین آنها است مخصوصا کریدورهایی که خارج از شبکه مناطق حفاظت‌شده هستند.»
زیستگاه‌های از هم گسیخته
براساس نقشه‌هایی که در این مقاله ارایه شده، دو هسته مرکزی در زاگرس و البرز وجود دارد که هم از نظر تنوع بیولوژیکی و هم از نظر حضور گونه‌های بومی بسیار اهمیت دارند. نویسندگان مقاله به توانایی جابه‌جایی خرس قهوه‌ای و تاثیرگذاری شاخص آن بر هسته‌های زیستگاهی و کریدورها اشاره کرده و معتقدند که در پیش‌بینی‌های پیشین به نوعی توان جابه‌جایی خرس‌ها در زیستگاه‌ها دست بالا گرفته شده در حالی که محدودیت‌های بسیاری برای پراکنش این حیوان درشت جثه وجود دارد که باعث می‌شود فرضا خرس‌های ماده در مناطق از هم گسیخته و زیستگاه‌های تکه‌تکه شده باقی بمانند در حالی که بقای جمعیت و استقرار جمعیت‌های زادآور عملا به جابه‌جایی‌های ایمن وابسته است.
علیرضا محمدی، عضو هیات علمی گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت و نویسنده ارشد مقاله مذکور تسهیلات ارتباطی را یکی از اولویت‌های حفاظت از خرس قهوه‌ای در ایران عنوان کرده و می‌گوید: «برای حفاظت کارآمد از جمعیت‌های خرس قهوه‌ای در کشور ایران باید هسته‌های مرکزی و کریدورهای زیستگاهی شناسایی شده و تواما حفاظت شوند به خصوص در خارج از شبکه مناطق حفاظت‌شده که این گونه آسیب‌پذیرتر است.» این کارشناس حیات وحش در عین حال به اهمیت حفاظت از زیستگاه‌های اصلی این گونه و عدم موفقیت نواحی حفاظت‌شده موجود در حمایت از جمعیت‌های زیست‌پذیر هم اشاره کرده و می‌گوید:
«بیشتر هسته‌های مرکزی و کریدورهای زیستگاهی این گونه در خارج از شبکه مناطق حفاظت‌شده واقع شده و چالشی جدی برای حفاظت این گونه محسوب می‌شود.» محمدی معتقد است که حفاظت موثر در شبکه‌های مناطق حفاظت‌شده و کریدورها در اصل منوط به شناسایی نواحی آسیب‌پذیر و اختصاص نواحی با عنوان (Stepping Stone) به منظور ایجاد ارتباط زیستگاهی است: «پیشنهاد می‌شود جهت معرفی شبکه مناطق حفاظت‌شده آتی به کریدورهای زیستگاهی و هسته‌های مرکزی گوشتخواران آسیب‌پذیر از قبیل خرس قهوه‌ای توجه ویژه‌ای شود.»
معضل شکار غیرقانونی
خرس قهوه‌ای در ایران، یک گونه حفاظت شده است اما شکار و در عین حال تعارض با منابع انسانی (دام اهلی، باغات میوه و کندوی زنبور عسل) را باید یکی از معضلات جدی در حوزه حفاظت از این گونه قلمداد کرد. دانیال نیری، کارشناس حیات وحش و یکی دیگر از نویسندگان این مقاله در گفت‌وگو با «اعتماد» به این موضوع پرداخته و می‌گوید: «متاسفانه اطلاعات ما از این گونه به عنوان بزرگ‌ترین گوشتخوار کشور، بسیار ناقص است.
با توجه به شواهدی که در دست داریم به نظر می‌رسد که تهدید عمده این گونه شکار غیرمجاز (Poaching) آن باشد که در مواردی که خرس مادر شکار می‌شود، سرنوشت خوبی در انتظار توله‌ها نخواهد بود. چندین مورد توله‌های خرس قهوه‌ای که در این 5 سال اخیر پیدا شده‌اند، همگی در بهترین حالت سر از باغ وحش‌ها در آورده‌اند که غالبا حداقل شرایط مناسب برای نگهداری این گونه را تعبیه نکرده‌اند. این گونه به دلیل رژیم غذایی همه‌چیزخواری می‌تواند از گستره وسیعی از منابع انسانی تغذیه کند که منجر به تضاد منافع آن با انسان می‌شود.»
موانع پیش روی خرس‌ها
در مقاله «شناسایی هسته‌های زیستگاهی و کریدورهای اولویت‌دار برای حفاظت موثر از خرس قهوه‌ای در ایران» یک موضوع دیگر هم جلب نظر می‌کند و آن اشاره به موانع انسان‌سازی است که به شکل واضح بر ارتباط بین هسته‌های زیستگاهی تاثیر داشته. خرس‌های قهوه‌ای تراکم بالای جنگلی، نواحی با پستی و بلندی‌های زیاد توپوگرافیک، تراکم بالای پوشش گیاهی و ردپای انسانی کم را در ایران ترجیح می‌دهند؛ بنابراین مناطق حفاظت‌شده باید به نحوی سازماندهی و مدیریت شوند که به احیای جمعیت‌ها و در عین حال احیای جریان ژنی برای حفاظت بلندمدت از این گونه کمک کنند.
براساس تحقیق انجام‌شده، اشتراک نواحی حفاظت‌شده موجود در ایران با هسته‌های زیستگاهی شناسایی شده در این تحقیق به نسبت اندک است. به گفته نویسندگان تنها 29.43 درصد از شبکه هسته‌های پیش‌بینی‌شده خرس قهوه‌ای با نواحی حفاظت‌شده هم‌پوشانی دارد بنابراین محققان پیشنهاد می‌کنند که براساس نتایج به دست آمده مناطق حفاظت‌شده جدیدی در نواحی زیستگاهی دارای اهمیت آن هم با حفاظت حداکثری تعیین شوند. بدیهی است که حفاظت از این گونه شاخص که در عین حال به عنوان گونه چتر هم شناخته شده، می‌تواند به حفاظت بلندمدت از سایر گونه‌های جانوری هم کمک کند.
گونه چتر به گونه‌ای اطلاق می‌شود که حفاظت از آن بتواند به شکل غیرمستقیم در حفاظت از سایر گونه‌های جانوری هم موثر باشد. جاده‌ها یکی از موانع انسانی و در عین حال یکی از تهدیدهای جدی بقای خرس قهوه‌ای در ایران هستند. جاده‌ها به دلیل کاهش موفقیت جابه‌جایی افراد یک جمعیت و در عین حال افزایش میزان مرگ‌ومیر ناشی از تصادف‌های جاده‌ای تاکنون جان خرس‌های بسیاری را گرفته‌اند اما مشکل وقتی چند برابر می‌شود که جاده‌ها کریدورها را به دو قسمت تقسیم می‌کنند. نویسندگان مقاله تاکید دارند که موانع‌سازی‌های انسانی از این دست بر میزان آسیب‌پذیری زیستگاه‌های مهم هم تاثیر دارند چرا که جدای از تصادف‌های جاده‌ای و خطرات مربوط به آن، خطر شکار غیرمجاز را هم افزایش می‌دهند.
دانیال نیری، کارشناس حیات وحش درباره اهمیت ارزیابی محدوده پراکنش و شناسایی مرزهای آسیب‌پذیر به «اعتماد» می‌گوید: «پراکنش خرس قهوه‌ای در ایران، جنوبی‌ترین حد پراکنش این گونه در کل دنیا است و این اهمیت جمعیت‌های خرس قهوه‌ای در ایران را بسیار بیشتر می‌کند، چرا که جمعیت‌های مرزی معمولا تطابق‌های خاصی را با محیط زندگی خود پیدا می‌کنند که مطالعه آنها باعث افزایش دانش ما از بوم‌شناسی گونه می‌گردد. پایش‌های میدانی در مرزهای محدوده پراکنش این گونه می‌تواند شناخت ما درباره آن را تکمیل کند.»
علیرضا محمدی در خاتمه اشاره می‌کند که حفاظت از خرس قهوه‌ای در ایران منوط به تخمین جمعیت خرس قهوه‌ای در گستره پراکنش آن در بلندمدت، پایش بهتر از زیستگاه‌های این گونه به منظور کاهش نرخ شکار این گونه، مطالعه و اجرای راهکارهای پیشگیرانه از تعارض جوامع محلی با خرس قهوه‌ای است و بهتر است که مجموع این موارد جهت حفاظت و مدیریت موثر این گونه در برنامه‌ریزی‌های حفاظتی لحاظ شود.
علیرضا محمدی: برای حفاظت کارآمد از جمعیت‌های خرس قهوه‌ای در کشور ایران باید هسته‌های مرکزی و کریدورهای زیستگاهی شناسایی شده و تواما حفاظت شوند به خصوص در خارج از شبکه مناطق حفاظت‌شده که این گونه آسیب‌پذیرتر است. کریدورهای زیستگاهی این گونه در خارج از شبکه مناطق حفاظت‌شده واقع شده است.
دانیال نیری: پراکنش خرس قهوه‌ای در ایران، جنوبی‌ترین حد پراکنش این گونه در کل دنیا است و این اهمیت جمعیت‌های خرس قهوه‌ای در ایران را بسیار بیشتر می‌کند، چرا که جمعیت‌های مرزی معمولا تطابق‌های خاصی را با محیط زندگی خود پیدا می‌کنند که مطالعه آنها باعث افزایش دانش ما از بوم‌شناسی گونه می‌گردد.
