سفر به مکه مکرمه : از کعبه تا کرانه‌های آسمان

در میان دره‌ای سرسبز، میان کوه‌هایی که گویی نگهبانان قدیمی این سرزمین مقدس هستند، شهری قرار دارد که دل‌های میلیاردها انسان را در هر کجای جهان به تپش وا می‌دارد. مکه مکرمه، شهری که تنها یک مقصد سفر نیست، بلکه مقصد دل‌ها و آرزوهای بی‌شماری است که سال‌ها در سینه مسلمانان جهان جای گرفته است. این شهر، کهن‌ترین خانه عبادت بشر را در آغوش دارد؛ کعبه، آن مکان مقدسی که هر ساله میلیون‌ها زائر را از سراسر جهان به سوی خود فرامی‌خواند. اما مکه امروز، در کنار حفظ اصالت و تقدس خود، چهره‌ای مدرن و آسمان‌خراش‌هایی دارد که تا کرانه‌های آسمان قد برافراشته‌اند. در این راهنما، شما را از سنگ‌فرش‌های تاریخی اطراف کعبه تا بلندای برج‌های دیدنی شهر همراهی می‌کنیم و هر آنچه برای سفری معنوی و به‌یادماندنی به این شهر نیاز دارید، از تاریخ و جغرافیا تا غذاهای محلی و شرایط سفر برای ایرانیان، با شما به اشتراک می‌گذاریم. آماده پروازی معنوی به سوی سرزمین نور باشید.

تاریخچه و قدمت

مکه مکرمه با تاریخی که به دوران حضرت ابراهیم(ع) بازمی‌گردد، یکی از کهن‌ترین شهرهای جهان اسلام محسوب می‌شود. بنابر باور اسلامی، این شهر با ساخت کعبه توسط حضرت ابراهیم و پسرش اسماعیل(ع) به عنوان اولین خانه عبادت یکتاپرستان تأسیس شد. مکه مکرمه زادگاه پیامبر اسلام(ص) بوده و در سال ۶۲۲ میلادی، با هجرت پیامبر از مکه به مدینه، تاریخ اسلام وارد فصل جدیدی شد. از آن زمان تاکنون، مکه مکرمه به عنوان قبله گاه مسلمانان جهان و میزبان حجاج بیت الله الحرام، جایگاهی بی‌بدیل در جهان اسلام دارد.

موقعیت جغرافیایی

مکه مکرمه در غرب عربستان سعودی و در دره‌ای کمرباران در منطقه حجاز واقع شده است. این شهر در فاصله ۷۳ کیلومتری شرق جده و در ارتفاع ۲۷۷ متری از سطح دریا قرار دارد. مکه توسط کوه‌های متعددی احاطه شده که معروف‌ترین آنها کوه نور، کوه ثور و کوه عمر هستند. موقعیت خاص جغرافیایی مکه مکرمه در میان کوه‌ها، به شکل‌گیری بافت شهری خاص و منحصربه‌فرد آن کمک کرده است.

آب و هوا

مکه مکرمه دارای آب و هوای بیابانی گرم و خشک است. دمای هوا در تابستان به ۴۸ درجه سانتی‌گراد می‌رسد و زمستان‌ها معتدل‌تر با حداقل دمای ۱۸ درجه سانتی‌گراد است. بارش باران در مکه بسیار کم و معمولاً در فصل زمستان اتفاق می‌افتد. رطوبت هوا معمولاً پایین است، اما در مواقع نادر بارندگی، احتمال وقوع سیلاب‌های ناگهانی وجود دارد.

بهترین زمان سفر

بهترین زمان برای سفر به مکه مکرمه از اکتبر تا آوریل (پاییز و زمستان) است که دمای هوا نسبتاً معتدل‌تر است. از سفر در ماه‌های ژوئن تا آگوست (تابستان) به دلیل گرمای طاقت‌فرسا باید خودداری کرد. همچنین باید توجه داشت که زمان‌های برگزاری مراسم حج (ذی الحجه) و ماه مبارک رمضان، شلوغ‌ترین ایام سال در مکه مکرمه هستند.

جاهای دیدنی مکه مکرمه

۱. کعبه (The Kaaba)

که در زبان عربی به معنای “مکعب” است، مقدس‌ترین مکان در اسلام محسوب می‌شود که در قلب مسجدالحرام در شهر مکه واقع شده است. این بنا به صورت مکعبی سیاه‌پوش که با پارچه‌ای ابریشمی به نام کِسوه پوشیده شده، به عنوان قبله‌گاه مسلمانان جهان در نمازهای روزانه شناخته می‌شود. بر اساس باور اسلامی، کعبه اولین خانه عبادت یکتاپرستی است که توسط حضرت ابراهیم(ع) و پسرش اسماعیل(ع) بنا شد. دسترسی به کعبه تنها برای مسلمانان میسر است و زائران از سراسر جهان از طریق فرودگاه بین‌المللی ملک عبدالعزیز در جده و سپس با استفاده از قطارهای سریع‌السیر حجاز، اتوبوس‌های ویژه زائران یا خودروهای شخصی به مکه سفر می‌کنند. این بنا در مرکز مسجدالحرام قرار دارد و ورود به آن از طریق دروازه‌های متعدد مسجدالحرام امکان‌پذیر است.

۲. مسجد الحرام (Al-Masjid al-Ḥarām)

بزرگ‌ترین و مقدس‌ترین مسجد در جهان اسلام است که در شهر مکه واقع شده است. این مسجد با ظرفیت بیش از دو میلیون نمازگزار، میزبان کعبه – قبله گاه مسلمانان جهان – در مرکز خود است و زیارت آن در مراسم حج و عمره بر هر مسلمانی واجب محسوب می‌شود. مسجدالحرام با معماری حیرت‌انگیز و گنبدهای متعدد، مناره‌های بلند و بخش‌های مدرن مانند بخش زیرین ( basement) و طبقات متعدد، یکی از شگفت‌انگیزترین بناهای مذهبی جهان به شمار می‌رود. برای دسترسی به این مسجد، زائران از طریق فرودگاه بین‌المللی ملک عبدالعزیز در جده وارد شده و سپس با استفاده از قطار سریع‌السیر حجاز (که مستقیماً به ایستگاه مسجد الحرام متصل است)، اتوبوس‌های ویژه زائران یا تاکسی به مرکز شهر مکه مراجعه می‌کنند. این مسجد در پایین‌دست دره ابراهیم واقع شده و دسترسی به آن از طریق دروازه‌های متعدد از جمله باب الملک عبدالعزیز، باب الفتح و باب عمره میسر است.

۳. مقام ابراهیم (Maqām Ibrāhīm)

که به انگلیسی Station of Abraham شناخته می‌شود، یکی از مقدس‌ترین مکان‌ها در مسجدالحرام است که شامل سنگ تاریخی با اثر پای حضرت ابراهیم(ع) می‌باشد. بر اساس باور اسلامی، این سنگ زمانی که حضرت ابراهیم(ع) در حال ساخت کعبه بود، به ایشان در بلند کردن سنگ‌ها کمک می‌کرد و به معجزه الهی پای ایشان بر روی این سنگ اثر گذاشت. امروزه این اثر در محفظه‌ای بلورین و طلایی رنگ در فاصله حدود ۱۳ متری شرق کعبه نگهداری می‌شود. برای دسترسی به این مکان مقدس، زائران پس از ورود به مسجدالحرام از طریق دروازه‌های مختلف، می‌توانند خود را به صحن اصلی مسجد برسانند که مقام ابراهیم در نزدیکی کعبه و در مسیر طواف قرار دارد. این مکان به‌راحتی از تمام نقاط مسجدالحرام قابل مشاهده و دسترسی است.

۴. حجر الاسود (Al-Ḥajar al-Aswad)

یا سنگ سیاه (The Black Stone)، مقدس‌ترین سنگ در اسلام محسوب می‌شود که در رکن شرقی کعبه در مسجدالحرام نصب شده است. این سنگ که به گفته روایات اسلامی، بهشتی بوده و در اصل سفیدرنگ بوده اما بر اثر گناهان بشر سیاه شده، همواره مورد احترام مسلمانان جهان بوده است. حجر الاسود درون قابی نقرهای قرار دارد و سنت است که زائران در هنگام طواف، آن را استلام کنند (یعنی با دست راست به آن اشاره کرده یا آن را ببوسند). برای دسترسی به این مکان مقدس، زائران باید پس از ورود به مسجدالحرام از طریق دروازه‌های مختلف، خود را به محوطه طواف برسانند. حجر الاسود در نقطه آغاز طواف، در رکن شرقی کعبه و در ارتفاع ۱.۵ متری از زمین قرار دارد که معمولاً با ازدحام جمعیت روبرو است و دسترسی به آن در زمان‌های کم‌ازدحام مانند ساعات اولیه صبح آسان‌تر می‌باشد.

۵. ابراج البیت (Abraj Al-Bait)

که به انگلیسی The Royal Clock Tower یا Makkah Royal Clock Tower شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از آسمان‌خراش‌های مجلل در فاصله چند متری مسجدالحرام در مکه است. این برج عظیم که بخشی از پروژه توسعه عبدالعزیز است، با ۶۰۱ متر ارتفاع، بلندترین ساختمان عربستان و سومین برج بلند جهان محسوب می‌شود. مشهورترین ویژگی این برج، ساعت عظیم آن است که در چهار وجه برج نصب شده و بزرگ‌ترین ساعت جهان محسوب می‌شود. این مجموعه علاوه بر هفت برج مسکونی و هتلی، شامل یک مرکز خرید بزرگ، موزه، رستوران‌های متعدد و فضاهای اداری می‌باشد. برای دسترسی به این مجموعه، زائران می‌توانند از طریق ایستگاه متروی «حرم» که مستقیماً به زیرمجموعه برج متصل است استفاده کنند، یا پس از ورود به مکه از طریق دروازه «باب الملک عبدالعزیز» به صورت پیاده به این مجموعه دسترسی پیدا کنند. موقعیت استثنایی این برج در کنار مسجدالحرام، آن را به یکی از قابل دسترس‌ترین و در عین حال چشمگیرترین بناهای مکه تبدیل کرده است.

۶. شعب ابی طالب (Shi’b Abi Talib)

که به دره ابوطالب نیز معروف است، یکی از مکان‌های تاریخی و مهم مکه می‌باشد که در فاصله حدود ۵۰۰ متری شمال مسجدالحرام واقع شده است. این مکان یادآور یکی از غم‌انگیزترین دوران‌های تاریخ صدر اسلام است، جایی که مسلمانان به همراه بنی هاشم به مدت سه سال در محاصره اقتصادی و اجتماعی مشرکان قریش قرار گرفتند. امروزه این منطقه با وجود توسعه‌های شهری مکه، همچنان به عنوان یکی از نقاط تاریخی و مذهبی شهر شناخته می‌شود. برای دسترسی به این مکان، زائران می‌توانند پس از ورود به منطقه مرکزی مکه، از طریق خیابان‌های منتهی به شمال مسجدالحرام، به ویژه از طریق خیابان المسفله و خیابان شعب ابی طالب، به این محل مراجعه کنند. این مکان در نزدیکی کوه حجون و در مجاورت قبرستان ابوطالب قرار دارد و دسترسی به آن با پای پیاده از مسجدالحرام در حدود ۱۰-۱۵ دقیقه امکان‌پذیر است.

۷. غار حرا (Cave of Hira)

که به عربی «غارِ حراء» نامیده می‌شود، یکی از مقدس‌ترین مکان‌های اسلامی در شبه‌جزیره عربستان است که در کوه نور (جبل النور) در شمال شرقی مکه واقع شده است. این غار به عنوان مکانی شناخته می‌شود که پیامبر اسلام(ص) پیش از بعثت، زمانی را در آن به عبادت و تفکر می‌گذراندند و در سال ۶۱۰ میلادی، اولین آیات قرآن در این مکان بر ایشان نازل شد. غار حرا در ارتفاع حدود ۶۳۴ متری از سطح دریا قرار دارد و دسترسی به آن نیازمند حدود ۱٫۵ تا ۲ ساعت کوهپیمایی از پای کوه است. برای رسیدن به این مکان، زائران می‌توانند از تاکسی‌های ویژۀ کوه نور استفاده کنند که از مرکز مکه به سمت پایۀ کوه تردد می‌کنند. مسیر صعود به غار، سنگلاخی و نسبتاً دشوار است و مناسبۀ کفش راحت و همراه داشتن آب آشامیدنی ضروری است. این مکان معمولاً در طول سال به روی زائران باز است، اما بهترین زمان بازدید در ماه‌های خنک‌تر از اکتبر تا مارس می‌باشد.

۸. جبل النور (Jabal al-Nour)

که به معنای “کوه نور” است، یکی از مهم‌ترین کوه‌های تاریخی و مذهبی در مکه به شمار می‌رود. این کوه که در شمال شرقی مسجدالحرام واقع شده، به دلیل وجود غار حرا در قله آن مشهور است – همان مکانی که اولین آیات قرآن بر پیامبر اسلام(ص) نازل شد. ارتفاع این کوه حدود ۶۴۲ متر است و مسیر صعود به آن که حدود ۱۲۰۰ پله دارد، تقریباً ۱.۵ تا ۲ ساعت پیاده‌روی طول می‌کشد. برای دسترسی به این کوه، زائران می‌توانند از مرکز مکه با تاکسی‌های ویژه به پایگاه کوه نور در محله “الطندبه” بروند. مسیر صعود اگرچه سنگلاخی است، اما با امکاناتی مانند سایه‌بان و نیمکت در مسیر همراهی می‌شود. بهترین زمان برای بازدید، ساعات اولیه صبح یا عصر در ماه‌های خنک سال است.

۹. کوه صفا و مروه (Mounts of Safa and Marwah)

که امروزه در محوطه مسجدالحرام و در طبقه همکف و اول قرار دارند، از مکان‌های تاریخی و مذهبی مهم در مناسک حج و عمره به شمار می‌روند. این دو مکان، یادآور تلاش‌های حضرت هاجر برای یافتن آب برای فرزندش اسماعیل(ع) هستند و سعی بین این دو کوه از ارکان عمره محسوب می‌شود. امروزه این مسیر به صورت راهروی سرپوشیده و مدرنی به طول ۴۵۰ متر طراحی شده که دارای دو طبقه و مسیرهای مخصوص برای افراد دارای ناتوانی‌های حرکتی است. برای دسترسی به این مکان، زائران می‌توانند از طریق دروازه‌های مختلف مسجدالحرام به ویژه دروازه‌های نزدیک به مسیر سعی (مانند باب الصفا و باب المروه) وارد شوند. این مسیر به راحتی از تمام نقاط مسجدالحرام قابل دسترسی است و علائم راهنمای متعدد، زائران را به نقطه آغاز سعی (کوه صفا) هدایت می‌کنند.

۱۰. عرفات (Arafat)

که با نام‌های «جبل الرحمه» (کوه رحمت) و «صحرای عرفات» نیز شناخته می‌شود، یکی از مقدس‌ترین مکان‌های مناسک حج است که در ۲۰ کیلومتری شرق مکه واقع شده است. این مکان تاریخی که وقوف در آن در روز نهم ذی‌الحجه از ارکان obligatory حج تمتع محسوب می‌شود، همان مکانی است که پیامبر اسلام(ص) آخرین خطابه خود (خطبه الوداع) را برای مسلمانان ایراد فرمودند. عرفات با مساحتی حدود ۱۰٫۴ کیلومتر مربع، میزبان میلیون‌ها حاجی در روز عرفه است که در فضایی باز و در سایه‌چادرهای از پیش تعبیه‌شده به عبادت و دعا می‌پردازند. برای دسترسی به این مکان، حاجیان از طریق بزرگراه‌های ویژه‌ای که مکه را مستقیماً به عرفات متصل می‌کنند، با استفاده از اتوبوس‌های سازماندهی‌شده توسط مؤسسات زیارتی یا با وسایل نقلیه خصوصی تردد می‌کنند. دسترسی به عرفات در روزهای عادی سال نیز از طریق جاده ۴۰ و جاده المشرقیه میسر است، اما ورود به آن تنها در ایام حج برای عموم امکان‌پذیر می‌باشد.

۱۱. مسجد البیعه (Al-Bayah Mosque)

یکی از مکان‌های تاریخی و مذهبی مهم در منطقه عرفات است که در دامنه کوه «ثبیر» واقع شده است. این مسجد در محلی بنا شده که پیامبر اکرم(ص) در سال ۶۲۱ میلادی (پیش از هجرت) با شش تن از اهالی یثرب (مدینه) دیدار کردند و آنان در محلی به نام «عقبه» با اسلام بیعت نمودند. این رویداد تاریخی که به «بیعه العقبه» معروف است، نقطه عطفی در تاریخ اسلام محسوب می‌شود. مسجد البیعه با معماری سنتی عثمانی و گنبدهای سفیدرنگش، امروزه به عنوان یکی از مقاصد زیارتی حاجیان در ایام حج شناخته می‌شود. برای دسترسی به این مسجد، زائران می‌توانند از طریق جاده اصلی مکه به عرفات (جاده ۴۰) به سمت منطقه «منی» حرکت کرده و سپس با دنبال کردن تابلوهای راهنمای «مسجد البیعه» در دامنه کوه ثبیر به این مکان دسترسی پیدا کنند. این مسجد در فاصله حدود ۵ کیلومتری شرق مسجد نمره و در مسیر اصلی حاجیان قرار دارد.

۱۲. مسجد خیف (Masjid al-Khayf)

یکی از مساجد تاریخی و مهم در شهر منی واقع در نزدیکی مکه است. این مسجد که در دامنه کوه صغیر قرار دارد، بر اساس روایات اسلامی، محل اقامت و نماز تعدادی از پیامبران از جمله حضرت ابراهیم(ع) و حضرت محمد(ص) بوده است. مسجد خیف با ظرفیت بیش از ۲۵۰۰۰ نمازگزار، یکی از بزرگ‌ترین مساجد منطقه محسوب می‌شود و در ایام حج، میزبان مراسم سنگ‌زنی به شیطان بوده است. برای دسترسی به این مسجد، حاجیان می‌توانند از طریق خطوط ویژه پیاده‌روی منی یا با استفاده از اتوبوس‌های سازماندهی شده از مکه به سمت منی حرکت کنند. این مسجد در فاصله حدود ۷ کیلومتری شرق مسجدالحرام و در نزدیکی پل جمرات واقع شده و دسترسی به آن از طریق ایستگاه‌های متروی حجاج در خط منی نیز امکان‌پذیر است.

۱۳. مسجد شجره (Masjid al-Shajarah)

یکی از مساجد تاریخی مهم در محدوده میقات مدینه است که در منطقه «ذوالحلیفه» واقع شده است. این مسجد به عنوان یکی از میقات‌های پنجگانه برای احرام بستن حجاج و زائران خانه خدا شناخته می‌شود و پیامبر اکرم(ص) در حجه الوداع از این مکان محرم شدند. مسجد شجره با معماری مدرن و گنبدهای سفیدرنگ، دارای نمازخانه‌های مجزا برای مردان و زنان و امکانات کامل برای احرام بستن است. برای دسترسی به این مسجد، زائران می‌توانند از مرکز مدینه با تاکسی یا خودروی شخصی به سمت جنوب غربی شهر و به سمت فرودگاه بین‌المللی شاهزاده محمد بن عبدالعزیز حرکت کنند. این مسجد در فاصله حدود ۱۴ کیلومتری از مسجد النبی و در کنار بزرگراه حجاج قرار دارد و به‌راحتی از طریق تابلوهای راهنمای «میقات ذوالحلیفه» قابل شناسایی است.

غذاهای محلی مکه

از غذاهای معروف مکه می‌توان به کبسه با گوشت بز، منتورو (نوعی خورشت گوشت با سبزیجات)، صالونه (خورشت محلی با سبزیجات معطر) و بلالیط (دسر شیرین با دارچین و کشمش) اشاره کرد. همچنین غذاهای دیگری مانند جریش (حلیم گندم سعودی) و موتی (نان محلی با گوشت) از خوراکی‌های پرطرفدار در این شهر هستند.

سوغات مکه

معروف‌ترین سوغاتی‌های مکه شامل عطرهای عربی، روغن عود، تسبیح‌های مرغوب، عبا و لباس‌های محلی، انواع خرما و محصولات زعفران است. همچنین خرید ظروف مسی، صنایع‌دستی محلی و کتاب‌های مذهبی از بازارهای سنتی مکه بسیار رایج است.

نحوه و شرایط گرفتن ویزا برای ایرانیان

ایرانیان برای سفر به مکه می‌توانند از طریق ویزای زیارتی اقدام کنند. این ویزا از طریق دفاتر مجاز زیارتی در ایران صادر می‌شود و نیازمند ارائه مدارکی شامل گذرنامه معتبر، شناسنامه، گواهی سلامت و تکمیل فرم‌های مربوطه است. زنان تنها با همراهی محرم می‌توانند اقدام کنند و ارائه بلیط رفت و برگشت و رزرو هتل الزامی است.

نحوه دسترسی به مکه

دسترسی به مکه مکرمه از طریق فرودگاه بین‌المللی ملک عبدالعزیز در جده میسر است. این فرودگاه در فاصله ۱۰۰ کیلومتری مکه قرار دارد. از فرودگاه تا مکه می‌توان از اتوبوس‌های ویژه زائران، تاکسی‌ها و خودروهای اجاره‌ای استفاده کرد. همچنین راه‌آهن حجاز که مکه را به مدینه متصل می‌کند، یکی دیگر از آپشن های حمل و نقل مدرن در این مسیر است.