سقوط ذائقه فرهنگی در عصر شبکه‌های اجتماعی

دسته‌بندی: فرهنگی و هنری
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴ آبان ۲۱, چهارشنبه ساعت ۲۱:۲۴۰ رأیبدون امتیاز
جهان امروز را بیش از هر زمان دیگری می‌توان جهان سرعت، واکنش و هیاهو دانست. انسان مدرن در میان هزاران تصویر، صدا و واژه زندگی می‌کند و ذهنش بی‌وقفه از خبری به خبر دیگر، از پستی به پست بعدی می‌لغزد. آنچه در این میان گم می‌شود، نه فقط تمرکز و حوصله که جوهر درک و تأمل است؛ همان چیزی که زمانی به فرهنگ معنا می‌داد. امروز فرهنگ نه بر پایه‌ فهم، بلکه بر پایه‌ مصرف ساخته می‌شود و ذائقه‌ جمعی، نه در نتیجه‌ تربیت و تجربه، بلکه به ‌واسطه‌ الگوریتم‌ها و پیشنهادهای دیجیتال شکل می‌گیرد. در چنین جهانی، سقوط ذائقه فرهنگی دیگر حادثه‌ای فردی نیست، بلکه روندی ساختاری است؛ نتیجه‌ی هم‌دستی انسان و ماشین در تولید یک نوع نگاهِ بی‌ریشه، سطحی و گذرا. وقتی از «ذائقه فرهنگی» سخن می‌گوییم، منظور چیزی فراتر از سلیقه شخصی است. ذائقه فرهنگی، حاصل فرایند طولانی آشنایی با زیبایی، تأمل در معنا و انباشت تجربه است؛ مجموعه‌ای از معیارها که به ما کمک می‌کند میان خوب و بد، اصیل و تقلیدی، عمیق و سطحی تمایز قائل شویم. این ذائقه زمانی از دل خواندن، دیدن و شنیدن مداوم رشد می‌کرد و در بستر نقد، گفت‌وگو و آموزش پالایش می‌یافت. اما در جهان شبکه‌های اجتماعی، همین فرایند به کلی برچیده شده است. دیگر نیازی نیست کسی درک عمیق داشته باشد تا درباره هنر یا ادبیات نظر بدهد. هرکس با چند لمس ساده، داور می‌شود و «پسندیدن» جای نقد را می‌گیرد. ارزش اثر هنری، نه در اندیشه و ساختارش، بلکه در تعداد لایک‌ها و بازدیدها سنجیده می‌شود. و این‌چنین است که ذائقه فرهنگی به ذائقه آماری بدل می‌گردد. رسانه‌های اجتماعی با ماهیتی که دارند، ناگزیر از سطحی‌سازی‌اند. آن‌ها بر «توجه» بنا شده‌اند، نه بر «درک». پلتفرم‌ها برای بقا نیاز دارند مخاطب را هر لحظه سرگرم کنند و او را در چرخه‌ بی‌پایان دیدن و واکنش‌دادن نگه دارند. در این منطق، اثر فرهنگی اگر نتواند در چند ثانیه جلب نظر کند، حذف می‌شود. این حذفِ بی‌صدا، خطری است که به تدریج ریشه‌ی عمیق‌ترین ارزش‌های فرهنگی را می‌خشکاند. دیگر زمان برای کشف تدریجی یک فیلم، یک شعر یا یک قطعه موسیقی وجود ندارد. همه‌چیز باید فوری، خلاصه و قابل مصرف باشد. مخاطب، که زمانی جوینده‌ معنا بود، حالا به مصرف‌کننده‌ی محتوا تبدیل شده است؛ مصرف‌کننده‌ای که لذت را در سرعت می‌جوید، نه در تداوم. نتیجه‌ این تغییر در همه‌ عرصه‌های فرهنگی آشکار است. در سینمای امروز، جای فیلمنامه‌نویسان متفکر را شوخی‌های دم‌دستی و طرح‌های لحظه‌ای گرفته‌اند؛ در موسیقی، ملودی‌های ساده و شعرهای سطحی جای آثار چندلایه را پر کرده‌اند؛ در ادبیات، کتاب‌هایی با عناوین احساسی و زبان ساده به‌راحتی پرفروش می‌شوند و رمان‌هایی که ساختار و فرم دارند، مهجور می‌مانند. در تئاتر، جای کارگردانِ مؤلف را صحنه‌های نمایشی پرزرق‌وبرق گرفته است. در همه‌ این‌ها، مسئله فقط سطحی‌شدن نیست، بلکه از میان رفتن معیار است. وقتی جامعه در برابر انبوه داده‌ها ایستاده و قدرت تمییز خود را از دست داده، هر اثر متوسطی می‌تواند در هیاهو به شاهکار بدل شود و هر اثر اصیلی در سکوت فراموش گردد. نکته‌ تلخ اینجاست که این سقوط فقط از بیرون تحمیل نشده، بلکه از درون نیز پذیرفته شده است. هنرمند امروز، در بسیاری موارد، به‌جای مقاومت در برابر این موج، خود را با آن تطبیق داده است. او یاد گرفته است که چگونه اثرش را طوری بسازد که در فضای مجازی بهتر پخش شود، چگونه از خود چهره‌ای بسازد تا بیشتر دیده شود، و چگونه معنا را فدای جذابیت بصری کند تا در رقابت دیده‌شدن عقب نماند. بدین ترتیب، مرز میان خالق و مخاطب، میان اثر و تبلیغ، به‌ تدریج محو شده است. هنر به بازاری تبدیل شده که در آن، موفقیت نه با عمق، بلکه با میزان ویروسی‌شدن سنجیده می‌شود. در ایران نیز این وضعیت به‌گونه‌ای خاص بازتاب یافته است. جامعه‌ای که از یک سو گرفتار محدودیت‌های فرهنگی و از سوی دیگر در معرض انفجار رسانه‌ای است، ناگزیر دچار نوعی سردرگمی فرهنگی شده است. در این میان، شبکه‌های اجتماعی نقش پررنگی در شکل‌دادن به ذائقه جدید ایفا می‌کنند. صفحات طنز، اخبار زرد و محتوای کوتاه و بی‌زمینه، الگوهای اصلی ارتباط با مردم شده‌اند. حتی نقد فرهنگی نیز در این فضا به شوخی و کنایه فروکاسته شده است. آنچه اهمیت دارد، نه تحلیل که واکنش است. در نتیجه، فضای گفت‌وگو و تفکر، جایش را به فضای قضاوت و هیجان داده است. مخاطب نه می‌پرسد، نه می‌خواند، بلکه فقط پاسخ می‌دهد. اما آیا این سقوط قابل بازگشت است؟ شاید پاسخ ساده‌ای برایش وجود نداشته باشد، چون سقوط ذائقه، تنها نشانه‌ سطحی‌شدن نیست؛ بلکه نشانه‌ تغییری عمیق‌تر در نسبت انسان با زمان و معناست. شبکه‌های اجتماعی نه فقط محتوا، بلکه ریتم زندگی ما را تغییر داده‌اند. ما دیگر در زمان خطی زندگی نمی‌کنیم، بلکه در زمانِ تکه‌تکه، پاره‌پاره و موازی به‌سر می‌بریم. ذهن‌ ما به دنبال مکث نیست، بلکه به دنبال بعدی است. در چنین ریتمی، هنر عمیق به نوعی ناسازگاری بدل می‌شود. این همان جایی است که باید از خود پرسید: آیا هنوز می‌توان فرهنگی اندیشید که در آن تأمل فضیلت باشد؟ آیا هنوز می‌شود زیبا را به‌جای سرگرم‌کننده ترجیح داد؟ برای پاسخ، باید به ریشه‌ مفهوم «فرهنگ» بازگردیم. فرهنگ در اصل یعنی چیزی که پرورده می‌شود؛ چیزی که نیاز به زمان، مراقبت و توجه دارد. مثل خاکی که اگر مدام زیرورو شود، هیچ دانه‌ای در آن نمی‌روید. شبکه‌های اجتماعی اما ضدِ پرورش‌اند؛ آن‌ها بر تکرار و جابه‌جایی لحظه‌ای تکیه دارند. در نتیجه، هرچه بیشتر در آن‌ها غوطه‌ور شویم، کمتر می‌پروریم. ذائقه‌ فرهنگی سالم از تعادل میان سرعت و عمق به‌وجود می‌آید، اما امروز این تعادل به‌هم خورده است. همه‌چیز به نفع سرعت مصادره شده و عمق، به کالایی لوکس بدل گشته است. از سوی دیگر، نهادهای آموزشی و فرهنگی نیز نتوانسته‌اند در برابر این موج ایستادگی کنند. مدارس و دانشگاه‌ها کمتر بر پرورش سواد رسانه‌ای تمرکز دارند؛ نقد هنری به حاشیه رفته و رسانه‌های رسمی نیز برای جذب مخاطب، خود به بخشی از این سطحی‌سازی بدل شده‌اند. تلویزیون، که زمانی یکی از نهادهای مهم انتقال فرهنگ بود، امروز به‌جای تولید معنا، در رقابت با شبکه‌های اجتماعی، به بازتولید همان محتواهای سبک و بی‌ریشه روی آورده است. پلتفرم‌های نمایش خانگی نیز، اگرچه در ابتدا امیدی برای بازگرداندن کیفیت بودند، اما به‌تدریج به دام همان منطق جذب مخاطب از طریق شوخی، هیجان و شهرت افتاده‌اند. همه چیز به سمت آسان‌فروشی پیش می‌رود، چون مخاطبِ بی‌حوصله، دیگر تحمل سختی معنا را ندارد. در چنین شرایطی، نقش مخاطب بیش از هر زمان دیگری تعیین‌کننده است. اگر مخاطب، مصرف‌کننده بماند، بازار نیز چیزی جز کالاهای مصرفی عرضه نخواهد کرد. اما اگر او تصمیم بگیرد به‌جای مصرف، درک کند؛ به‌جای هیجان، به تأمل برگردد؛ و به‌جای دنبال‌کردن، انتخاب کند شاید بتوان روزنه‌ای برای نجات گشود. فرهنگ، اگرچه به ظاهر در حال فروپاشی است، اما همیشه از دل مقاومت‌های کوچک بازسازی می‌شود: از کتاب‌خوانی آرام در گوشه‌ای از خانه، از تماشای فیلمی که در سکوت معنا می‌سازد، از گفت‌وگوی بی‌هدف اما اندیشمندانه میان چند دوست، از معلمی که هنوز به شاگردش فکر کردن را یاد می‌دهد. این‌ها شاید در برابر جریان عظیم سطحی‌سازی ناچیز به‌نظر برسند، اما در واقع ریشه‌های پنهانِ تداوم‌اند. سقوط ذائقه فرهنگی، تنها یک بحران نیست، بلکه آیینه‌ای است که در آن می‌توان چهره‌ انسان معاصر را دید؛ انسانی که می‌ترسد مکث کند، چون مکث یعنی مواجهه با خویش. شبکه‌های اجتماعی به ما کمک کرده‌اند از این مواجهه فرار کنیم. ما با دیدن، لایک‌کردن و واکنش‌دادن مدام، خود را از اضطراب تفکر می‌رهانیم. اما همین فرار، ما را از معنا تهی می‌کند. شاید بزرگ‌ترین خطر این عصر نه از بین رفتن ارزش‌ها، بلکه بی‌تفاوتی نسبت به ارزش‌هاست. فرهنگی که همه چیز را «جالب» می‌بیند، دیگر قادر به تشخیص «مهم» نیست. و با این حال، امید هنوز زنده است. هر نسلی در نهایت، پس از عبور از هیاهو، دوباره به معنا بازمی‌گردد. شاید این سقوط، خود مقدمه‌ای برای بازنگری باشد؛ فرصتی برای بازتعریف نسبت ما با فرهنگ، هنر و رسانه. شاید روزی دوباره یاد بگیریم که دیدن کافی نیست، باید نگریست؛ شنیدن کافی نیست، باید گوش سپرد؛ و گفتن کافی نیست، باید اندیشید. تنها در آن صورت است که می‌توان از این ورطه بیرون آمد و دوباره به ذائقه‌ای بازگشت که بر پایه‌ی فهم، نه مصرف، بنا شده باشد. فرهنگ، در نهایت چیزی جز حاصل انتخاب‌های ما نیست. اگر ما به آسانی راضی شویم، هنر نیز آسان تولید می‌شود. اگر از اثر هنری فقط سرگرمی بخواهیم، هنرمند نیز از خلاقیت دست می‌کشد. اما اگر از جهان، عمق و تأمل بخواهیم، هنر ناگزیر است به اصالت بازگردد. پس شاید راه نجات، نه در نفی شبکه‌های اجتماعی، بلکه در بازتعریف نسبت ما با آن‌هاست: اینکه دوباره یاد بگیریم میان صدا و معنا، میان شتاب و صبر، میان شهرت و اصالت تمایز بگذاریم. جهان امروز به آدم‌هایی نیاز دارد که بتوانند در میان این همه فریاد، سکوت را بشنوند. و آن‌گاه شاید دوباره ذائقه فرهنگی، از دل این سکوت، به جایگاه شایسته‌اش بازگردد. علی کلانتری - منتــقد
اشتراک‌گذاری

این مطلب برای شما مفید بود؟

بازخورد شما به بهبود کیفیت مطالب کمک می‌کند.

در حال بررسی رأی شما...