فهرست مطالب
خلاصهی این مقاله را در این پادکست گوش کنید:
خیلی از افراد ضربان قلب استراحت خود را نمیدانند و تا زمانی که در یک چکاپ یا هنگام استفاده از ساعت هوشمند متوجه پایین بودن آن نشوند، اصلاً به آن فکر نمیکنند. ضربان قلب طبیعی در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه است و ضربان قلب پایین به وضعیتی گفته میشود که این عدد از ۶۰ کمتر شود. در بسیاری از افراد، بهخصوص ورزشکاران یا هنگام خواب، این کاهش کاملاً طبیعی است و نگرانی ندارد. اما گاهی همین کاهش ضربان نشانه مشکلی در سیستم الکتریکی قلب، عارضه یک داروی خاص یا بیماریهای زمینهای مانند کمکاری تیروئید است. در این مقاله از دکترتو، علتها، علائم، مرز خطرناک شدن و روشهای درمان ضربان قلب پایین در منزل و زیر نظر پزشک را بررسی میکنیم.
ضربان قلب پایین چیست؟
ضربان قلب پایین به وضعیتی گفته میشود که تعداد ضربان قلب در حالت استراحت به کمتر از ۶۰ بار در دقیقه برسد؛ اصطلاح پزشکی این وضعیت برادی کاردی است. ضربان قلب طبیعی بزرگسالان در حالت استراحت معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه قرار دارد و هر عددی پایینتر از این محدوده در این دسته میگنجد. بااینحال، پایین بودن ضربان قلب همیشه به معنای بیماری نیست؛ ورزشکاران حرفهای و افرادی که آمادگی جسمانی بالایی دارند اغلب ضربان قلبی بین ۴۰ تا ۶۰ بار در دقیقه دارند، چون قلب آنها در هر ضربان خون بیشتری پمپاژ میکند. کاهش ضربان قلب هنگام خواب نیز پاسخ طبیعی بدن به استراحت کامل است.
ضربان قلب پایین چه زمانی خطرناک است؟
ضربان قلب پایین زمانی خطرناک است که علائم ایجاد کند یا عدد آن بهقدری پایین بیاید که خونرسانی به مغز و سایر اندامها مختل شود. صرف کمتر بودن ضربان از ۶۰ بهتنهایی نگرانکننده نیست؛ آنچه اهمیت دارد این است که آیا بدن با این سرعت، اکسیژن کافی دریافت میکند یا نه. هرچه ضربان قلب پایینتر برود، احتمال بروز سرگیجه، ضعف و غش بیشتر میشود و رسیدن ضربان به محدوده ۳۰ تا ۴۰ بار در دقیقه در حالت استراحت، جدی تلقی میشود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت clevelandclinic
“It’s reasonable to seek care if you experience a resting heart rate that’s less than 35–40 beats per minute or a resting heart rate that’s greater than 100 beats per minute.”
ترجمه فارسی:
منطقی است که اگر ضربان قلب استراحت شما کمتر از ۳۵ تا ۴۰ بار در دقیقه یا بیشتر از ۱۰۰ بار در دقیقه باشد، برای بررسی به پزشک مراجعه کنید.
علائم ضربان قلب پایین چیست؟
علائم ضربان قلب پایین زمانی ظاهر میشوند که کاهش ضربان، اکسیژنرسانی کافی به مغز و سایر اندامها را مختل کند. مهمترین علائم ضربان قلب پایین عبارتاند از:
- سرگیجه و منگی: احساس سبکی سر و از دست دادن تعادل
- غش: به دلیل افت ناگهانی خونرسانی به مغز
- خستگی زودرس: بهویژه هنگام فعالیت بدنی و بالا رفتن از پله
- تنگی نفس: احساس کمبود هوا حتی با فعالیت سبک
- گیجی و اختلال تمرکز: کاهش عملکرد ذهنی و فراموشی موقت
- درد قفسه سینه: احساس فشار یا درد در ناحیه قلب
شدت این علائم به میزان کاهش ضربان و سرعت بروز آن بستگی دارد. در بسیاری از افراد نیز ضربان قلب پایین هیچ نشانهای ایجاد نمیکند و تنها در معاینه یا نوار قلب مشخص میشود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت my.clevelandclinic
“For many people, bradycardia doesn’t cause any symptoms.”
ترجمه فارسی:
برای بسیاری از افراد، برادی کاردی هیچ علامتی ایجاد نمیکند.
علت ضربان قلب پایین چیست؟
علت ضربان قلب پایین معمولاً اختلالی در سیستم الکتریکی قلب است که سرعت تولید یا انتقال سیگنال ضربان را کم میکند. این اختلال میتواند ناشی از خود قلب، عوارض دارویی یا بیماریهای دیگر بدن باشد. شایعترین علتها در جدول زیر بررسی شدهاند:
| علت برادی کاردی | تأثیر بر قلب | افراد در معرض خطر بیشتر |
|---|---|---|
| افزایش سن و فرسودگی گره سینوسی | کاهش تدریجی سرعت تولید ضربان | افراد بالای ۶۵ سال |
| بیماری عروق کرونر یا سابقه حمله قلبی | آسیب به بافت مسئول تولید و انتقال ضربان | افراد با بیماری قلبی زمینهای |
| کمکاری تیروئید | کاهش متابولیسم بدن و کند شدن ضربان | افراد با اختلالات تیروئید |
| داروهای بتابلوکر و ضدآریتمی | کاهش مستقیم سرعت هدایت الکتریکی | افراد تحت درمان فشار خون یا آریتمی |
| اختلال الکترولیتها (پتاسیم و کلسیم) | تداخل در سیگنالهای الکتریکی قلب | افراد با بیماری کلیوی یا کمآبی شدید |
| وقفه تنفسی هنگام خواب | افت مکرر اکسیژن خون در طول شب | افراد با خروپف شدید و آپنه خواب |
پایین بودن ضربان قلب یکی از انواع آریتمی قلبی به شمار میرود و ریشهیابی دقیق آن معمولاً بر عهده بهترین دکتر آریتمی قلب ایران است. آریتمی میتواند به شکل ضربان کند، تند یا نامنظم بروز کند و علتهای مشترکی مانند فشار خون بالا و برهم خوردن تعادل الکترولیتها دارد.
برادی کاردی سینوسی چیست؟
برادی کاردی سینوسی شایعترین نوع کاهش ضربان قلب است که در آن گره سینوسی، یعنی ضربانساز طبیعی قلب، سیگنالهای الکتریکی را کندتر از حد معمول تولید میکند. این نوع میتواند کاملاً طبیعی باشد، مانند آنچه در ورزشکاران و هنگام خواب دیده میشود، یا ناشی از افزایش سن، بیماری قلبی و مصرف برخی داروها باشد.
ورزشکاران حرفهای و افرادی که آمادگی جسمانی بالایی دارند اغلب ضربان قلبی بین ۴۰ تا ۶۰ بار در دقیقه دارند
تفاوت برادی کاردی و تاکی کاردی چیست؟
برادی کاردی به کند بودن ضربان قلب (کمتر از ۶۰ بار در دقیقه) و تاکی کاردی به تند بودن آن (بیشتر از ۱۰۰ بار در دقیقه) گفته میشود. هر دو حالت میتوانند در شرایطی طبیعی باشند و در شرایطی نشانه یک مشکل زمینهای؛ برای نمونه تاکی کاردی هنگام ورزش و برادی کاردی هنگام خواب طبیعی است. احساس تپش قلب، یعنی حس تند شدن یا نامنظم شدن ضربان، معمولاً با تاکی کاردی مرتبط است و در کاهش ضربان کمتر دیده میشود.
عوارض ضربان قلب پایین چیست؟
عوارض ضربان قلب پایین درمان نشده از غش و افت فشار خون شروع میشود و در موارد شدید تا نارسایی قلبی و ایست قلبی پیش میرود. وقتی ضربان برای مدت طولانی بسیار پایین بماند، خون کافی به مغز و اندامهای حیاتی نمیرسد و همین موضوع خطر این عوارض را بالا میبرد. احتمال بروز عوارض در افرادی که علائم دارند و درمان را به تعویق میاندازند، بیشتر است.
علت ضربان قلب پایین معمولاً اختلالی در سیستم الکتریکی قلب است که سرعت تولید یا انتقال سیگنال ضربان را کم میکند.
تشخیص ضربان قلب پایین چگونه است؟
تشخیص ضربان قلب پایین با گرفتن نبض و انجام نوار قلب (الکتروکاردیوگرام یا ECG) آغاز میشود. اگر علائم بهصورت متناوب بروز کنند و در لحظه معاینه ثبت نشوند، پزشک ممکن است از هولتر مانیتور استفاده کند؛ دستگاهی که ضربان قلب را در طول ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت میکند. آزمایش خون برای بررسی عملکرد تیروئید و سطح الکترولیتها نیز اغلب درخواست میشود تا علتهای غیرقلبی رد شوند. برای ارزیابی دقیق وضعیت قلب و انتخاب مسیر درمان، مراجعه به بهترین دکتر قلب و عروق ایران توصیه میشود.
درمان ضربان قلب پایین چیست؟
درمان ضربان قلب پایین بر پایه علت آن انتخاب میشود، نه صرفاً بر اساس عدد ضربان. اگر ضربان پایین هیچ علامتی ایجاد نکند و در محدوده طبیعی بدن فرد باشد، معمولاً درمان خاصی لازم نیست و فقط پیگیری دورهای کافی است. در سایر موارد، گزینههای درمانی عبارتاند از:
- تغییر یا تنظیم دارو: وقتی داروهایی مانند بتابلوکر عامل کاهش ضربان باشند، پزشک دوز را تغییر میدهد یا داروی جایگزین تجویز میکند
- درمان بیماری زمینهای: کنترل کمکاری تیروئید یا اصلاح اختلال الکترولیتها اغلب ضربان را به حالت عادی برمیگرداند
- درمان وقفه تنفسی خواب: کنترل آپنه خواب میتواند افت ضربان شبانه را کاهش دهد
- کاشت ضربانساز: در موارد علامتدار که با روشهای دیگر برطرف نمیشوند
درمان ضربان قلب پایین در منزل چگونه است؟
در منزل نمیتوان علت اصلی ضربان قلب پایین را درمان کرد، اما رعایت چند نکته به کاهش علائم و پیشگیری از افت بیشتر ضربان کمک میکند. این اقدامات جایگزین بررسی پزشکی نیستند و در صورت وجود علائم، تشخیص علت همچنان ضروری است. مهمترین اقدامات خانگی عبارتاند از:
- نوشیدن آب کافی: کمآبی بدن میتواند تعادل الکترولیتها و ضربان قلب را برهم بزند
- فعالیت بدنی منظم و سبک: پیادهروی روزانه به بهبود عملکرد قلب کمک میکند
- پرهیز از مصرف خودسرانه دارو: قطع یا تغییر دوز داروهای قلبی بدون نظر پزشک میتواند خطرناک باشد
- بلند شدن آهسته از حالت خوابیده: از سرگیجه و افت فشار ناگهانی جلوگیری میکند
- ثبت ضربان قلب: اندازهگیری روزانه ضربان در حالت استراحت به پزشک در تشخیص کمک میکند
آیا پیس میکر برای درمان برادی کاردی نیاز است؟
پیس میکر معمولاً زمانی توصیه میشود که کاهش ضربان قلب علامتدار باشد و با تغییر دارو یا درمان بیماری زمینهای برطرف نشود. پیس میکر دستگاه کوچکی است که زیر پوست قفسه سینه کاشته میشود و با ارسال سیگنالهای الکتریکی، ضربان قلب را در محدوده طبیعی نگه میدارد.
پیس میکر تنها زمانی نیاز است که برادیکاردی پایدار باعث علائم شود یا ناشی از اختلالات جدی سیستم هدایت قلب باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر پایین بودن ضربان قلب با سرگیجه، غش، تنگی نفس، خستگی شدید یا درد قفسه سینه همراه باشد، باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کرد. بروز ناگهانی این علائم، بهخصوص همراه با از دست دادن هوشیاری یا درد قفسه سینه، وضعیت اورژانسی است و نیاز به تماس فوری با اورژانس (۱۱۵) دارد. حتی اگر علائم خفیف باشند اما تکرار شوند، بررسی علت را به تعویق نیندازید.
نتیجه گیری
ضربان قلب پایین یعنی ضربان کمتر از ۶۰ بار در دقیقه در حالت استراحت و در ورزشکاران یا هنگام خواب کاملاً طبیعی است. آنچه این وضعیت را نگرانکننده میکند، وجود علائمی مانند سرگیجه، غش، تنگی نفس و خستگی شدید یا افت ضربان به محدوده ۳۰ تا ۴۰ بار در دقیقه است. علت آن میتواند از عوارض یک داروی ساده تا کمکاری تیروئید و اختلال در سیستم الکتریکی قلب متغیر باشد و درمان نیز بر همین اساس، از تنظیم دارو تا کاشت پیس میکر، انتخاب میشود. اگر ضربان قلب پایین شما با هر یک از این علائم همراه شد، مراجعه به پزشک متخصص قلب و عروق را به تعویق نیندازید.