فهرست مطالب
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
درد زیر دندههای سمت راست یکی از شایعترین شکایتهای گوارشی است و بسیاری از افرادی که آن را تجربه میکنند اول به معده مشکوک میشوند. نمونه آشنای آن دردی است که چند ساعت بعد از یک وعده چرب شروع میشود و گاهی فرد را نیمهشب از خواب بیدار میکند. نام پزشکی این حالت کولیک صفراوی است و الگوی مشخصی دارد که آن را از دردهای گوارشی دیگر جدا میکند، اما تشخیص همین الگو در عمل ساده نیست. درد کیسه صفرا دقیقا کجا حس میشود و به کجا تیر میکشد؟ چه تفاوتی با درد معده دارد و چقدر طول میکشد؟ کدام مسکن برای آن مناسب است و از چه لحظهای دیگر نباید در خانه ماند؟ در این مقاله از دکترتو به همین پرسشها میپردازیم و محل درد، علتها، مسکن مناسب، مراقبت خانگی، نشانههای خطر و درمان قطعی را بررسی میکنیم.
درد کیسه صفرا کجاست؟
درد کیسه صفرا در ربع بالایی و راست شکم، درست زیر دندههای سمت راست حس میشود. کیسه صفرا همانجا و زیر لبه کبد قرار دارد، بنابراین درد آن دقیقا روی همین نقطه مینشیند. محل درد همیشه به همین نقطه محدود نمیماند. بسیاری از افراد درد را وسط بالای شکم و زیر جناغ حس میکنند و آن را با درد معده اشتباه میگیرند. تیر کشیدن به شانه راست، پشت و فاصله بین دو کتف هم بسیار شایع است و دلیلش تحریک عصبی است که کیسه صفرا و شانه راست را به هم وصل میکند.
یک نکته ساده در معاینه به شما کمک میکند. اگر انگشتانتان را زیر دنده راست فشار دهید و همزمان نفس عمیق بکشید، درد کیسه صفرا معمولا تشدید میشود و نفس در نیمه راه قطع میشود. این واکنش در درد معده دیده نمیشود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت my.clevelandclinic.org
“Most people feel the pain in their upper abdomen, under their right ribcage. This is where your gallbladder and most of your biliary system are located. But it can also radiate to your right shoulder or back.”
ترجمه فارسی:
بیشتر افراد این درد را در بالای شکم و زیر دندههای سمت راست حس میکنند. کیسه صفرا و بیشتر مجاری صفراوی در همین ناحیه قرار دارند. با این حال درد میتواند به شانه راست یا پشت هم تیر بکشد.
درد کیسه صفرا معمولا در قسمت بالای سمت راست شکم، زیر دندهها احساس میشود و ممکن است به پشت یا شانه راست انتشار پیدا کند.
درد کیسه صفرا چگونه است و چقدر طول میکشد؟
درد کیسه صفرا دردی شدید، فشارنده و پیوسته است که بیست دقیقه تا چند ساعت طول میکشد. برخلاف تصور رایج، این درد موجی و قطع و وصل نیست و بعد از رسیدن به اوج، ساعتها در همان شدت میماند و بعد فروکش میکند.
زمان شروع درد سرنخ مهمی است. حمله معمولا یک تا دو ساعت بعد از غذای چرب و سنگین شروع میشود، چون چربی کیسه صفرا را وادار به انقباض میکند و سنگ در دهانه آن گیر میافتد. شبها و چند ساعت بعد از شام هم زمان شایعی برای شروع حمله است و بسیاری از بیماران با درد از خواب بیدار میشوند.
مدت درد تعیین میکند با چه چیزی روبهرو هستید. کولیک صفراوی ساده در چند ساعت تمام میشود، اما دردی که بیشتر از پنج تا شش ساعت ادامه دارد یعنی کیسه صفرا ملتهب شده است. تفاوت عملی سه حالتی که با هم اشتباه گرفته میشوند به این ترتیب است:
| حالت | محل و شکل درد | چقدر طول میکشد؟ | تب دارد؟ |
|---|---|---|---|
| کولیک صفراوی | زیر دنده راست، شدید و پیوسته | بیست دقیقه تا چند ساعت | خیر |
| التهاب کیسه صفرا | همان محل، با حساسیت شدید به لمس | بیش از پنج تا شش ساعت و ادامهدار | بله |
| درد معده و رفلاکس | وسط بالای شکم، سوزشی | دقیقهای تا ساعتی، با آنتیاسید بهتر میشود | خیر |
علت درد کیسه صفرا چیست؟
شایعترین علت درد کیسه صفرا گیر کردن سنگ در دهانه یا مجرای خروجی آن است. کیسه صفرا برای هضم چربی منقبض میشود، سنگ راه خروج صفرا را میبندد و فشار داخل کیسه بالا میرود. همین فشار است که درد را میسازد. علتهای شایع درد کیسه صفرا عبارتند از:
- گیر کردن سنگ در دهانه کیسه صفرا
- لجن صفراوی و رسوب غلیظ
- التهاب کیسه صفرا
- انسداد مجاری صفراوی
- اختلال حرکتی کیسه صفرا بدون سنگ
- پولیپ کیسه صفرا
در بیشتر بیماران ریشه ماجرا سنگ کیسه صفرا است و بقیه علتها کمتر دیده میشوند. سنگها تا وقتی در کف کیسه بمانند دردی نمیسازند و فقط زمانی مشکلساز میشوند که به سمت خروجی حرکت کنند. به همین دلیل بسیاری از افراد سالها سنگ دارند و هیچکدام از علائم سنگ کیسه صفرا را تجربه نمیکنند.
وقتی سنگ از کیسه بیرون بیاید و در مجرای اصلی گیر کند، تصویر عوض میشود. انسداد مجاری صفراوی علاوه بر درد، زردی چشم و پوست، ادرار تیره و مدفوع کمرنگ ایجاد میکند و این ترکیب همیشه اورژانسی است.
قرص مسکن قوی برای درد کیسه صفرا کدام است؟
مسکن انتخاب اول برای درد کیسه صفرا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی هستند، یعنی دیکلوفناک و ایبوپروفن. این داروها در کولیک صفراوی از استامینوفن موثرترند، چون علاوه بر تسکین درد از التهاب دیواره کیسه صفرا هم کم میکنند.
افرادی که زخم معده، بیماری کلیوی یا سابقه خونریزی گوارشی دارند نباید سراغ این داروها بروند. برای این گروه استامینوفن گزینه بیخطرتری است، هرچند اثرش در دردهای شدید محدود میماند. داروهای ضداسپاسم مانند هیوسین هم گاهی کنار مسکن تجویز میشوند.
مسکنهای مخدر در درمانهای خانگی جایی ندارند. در دردهای شدیدی که با داروی خوراکی آرام نمیشوند، پزشک در اورژانس مسکن تزریقی میدهد و همانجا هم بیمار را بررسی میکند. مصرف خودسرانه این داروها هم درد را میپوشاند و هم تشخیص التهاب کیسه صفرا را عقب میاندازد.
یک نکته را فراموش نکنید: هیچ مسکنی سنگ را کوچک یا دفع نمیکند و فقط همان حمله را آرام میکند. تکرار حمله با وجود مسکن یعنی مشکل سر جایش باقی است و باید درمان قطعی بررسی شود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت my.clevelandclinic.org
“Healthcare providers treat biliary colic pain with common painkillers, like NSAIDs (nonsteroidal anti-inflammatory drugs). If you have some at home, you can take them before heading out to see a healthcare provider. But don’t wait to seek care.”
ترجمه فارسی:
پزشکان درد کولیک صفراوی را با مسکنهای رایج مانند داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی درمان میکنند. اگر از این داروها در خانه دارید، میتوانید قبل از راه افتادن به سمت پزشک آن را مصرف کنید. اما برای مراجعه معطل نکنید.
درمان درد کیسه صفرا در خانه چگونه است؟
درمان خانگی درد کیسه صفرا فقط حمله را قابل تحمل میکند و علت را برطرف نمیکند. هدف این است که تا رسیدن به پزشک، فشار روی کیسه صفرا را کم کنید. کارهایی که هنگام حمله کمک میکنند به این ترتیب هستند:
- تا آرام شدن درد چیزی نخورید و فقط جرعهجرعه آب بنوشید
- کیسه آب گرم را روی زیر دنده راست بگذارید
- در وضعیتی بنشینید یا دراز بکشید که فشار روی شکم کمتر باشد
- نفس عمیق و آهسته بکشید تا انقباض عضلات شکم کمتر شود
- لباس تنگ و کمربند را شل کنید
بعد از آرام شدن حمله، رژیم غذایی نقش اصلی را در جلوگیری از تکرار دارد. غذای سرخکرده، خامه، کره، فستفود و غذاهای پرچرب شایعترین محرک حمله بعدی هستند و رژیم غذایی سنگ کیسه صفرا بر همین اساس تنظیم میشود.
ترکیب روغن زیتون و آب لیمو که به عنوان دفع سنگ تبلیغ میشود سنگ را دفع نمیکند و تودههای نرمی که بعد از آن در مدفوع دیده میشوند سنگ صفراوی نیستند. این کار میتواند حمله شدیدتری راه بیندازد، چون کیسه صفرا را به انقباض ناگهانی وادار میکند.
برای کاهش موقت درد کیسه صفرا میتوان از غذاهای چرب و سنگین پرهیز کرد و استراحت داشت، اما درد شدید، مداوم یا همراه با تب و استفراغ نیاز به بررسی پزشکی دارد.
درد کیسه صفرا چه زمانی خطرناک است؟
درد کیسه صفرا وقتی خطرناک است که بیشتر از پنج تا شش ساعت ادامه پیدا کند یا با تب و زردی همراه شود. کولیک ساده گذراست و خودش تمام میشود، بنابراین ادامه پیدا کردن درد یعنی چیزی بیشتر از گیر کردن موقت سنگ در کار است. نشانههایی که مراجعه فوری لازم دارند به این ترتیب هستند:
- درد شدید که بیش از پنج تا شش ساعت ادامه دارد
- تب و لرز همراه با درد
- زرد شدن سفیدی چشم یا پوست
- تیره شدن رنگ ادرار و کمرنگ شدن مدفوع
- استفراغ مکرر و ناتوانی در نگه داشتن مایعات
- حساسیت شدید شکم به لمس
- تپش قلب، تعریق سرد یا افت فشار
سن و بیماریهای زمینهای آستانه مراجعه را پایینتر میآورند. در افراد دیابتی و سالمندان، التهاب کیسه صفرا گاهی بدون تب و با درد خفیفتر ظاهر میشود و همین دیر تشخیص داده شدنش را خطرناک میکند. ارزیابی توسط بهترین دکتر گوارش و کبد ایران با یک سونوگرافی ساده مشخص میکند سنگ وجود دارد و کیسه صفرا ملتهب شده یا نه.
درمان قطعی درد کیسه صفرا چیست؟
درمان قطعی درد کیسه صفرای سنگدار، برداشتن کیسه صفرا با جراحی است. مسکن و رژیم غذایی حمله را کنترل میکنند، اما تا وقتی سنگ سر جایش باشد احتمال تکرار حمله باقی میماند.
جراحی امروز تقریبا همیشه با لاپاراسکوپی انجام میشود، یعنی از چند سوراخ کوچک و با دوره نقاهت کوتاه. بدن بعد از برداشتن کیسه صفرا به کار خودش ادامه میدهد، چون صفرا مستقیم از کبد به روده میریزد و فقط ذخیرهسازی آن از بین میرود. لاپاراسکوپی کیسه صفرا معمولا یک تا دو ساعت طول میکشد و بیشتر بیماران همان روز یا فردایش مرخص میشوند.
هر سنگی هم به جراحی نیاز ندارد. سنگهایی که تصادفی در سونوگرافی پیدا میشوند و هیچوقت درد ندادهاند معمولا فقط پیگیری میشوند. تصمیم به عمل وقتی گرفته میشود که حملهها تکرار شوند یا عارضهای مانند التهاب یا انسداد پیش بیاید. مشورت با بهترین دکتر جراحی کبد ایران در همین مرحله معنا پیدا میکند.
چطور از تکرار درد کیسه صفرا جلوگیری کنیم؟
جلوگیری از تکرار درد کیسه صفرا با کنترل چربی غذا و پرهیز از وعدههای حجیم انجام میشود. چربی محرک اصلی انقباض کیسه صفراست، بنابراین هر چه بار چربی هر وعده کمتر باشد، احتمال گیر کردن سنگ هم کمتر میشود. کارهایی که فاصله بین حملهها را بیشتر میکنند به این ترتیب هستند:
- وعدههای کوچکتر و منظم بخورید و وعده را حذف نکنید
- غذای سرخکرده و پرچرب را به حداقل برسانید
- فیبر غذایتان را با سبزیجات و غلات کامل بالا ببرید
- اگر اضافه وزن دارید آن را تدریجی کم کنید
- از رژیمهای بسیار کمکالری و لاغری سریع پرهیز کنید
- تحرک روزانه داشته باشید
کاهش وزن سریع خودش عامل خطر است و این نکته کمتر گفته میشود. رژیمهای بسیار کمکالری غلظت کلسترول صفرا را بالا میبرند و تشکیل سنگ تازه را تسریع میکنند، بنابراین کاهش وزن باید آهسته و زیر نظر باشد.
نتیجه گیری
در درد کیسه صفرا، محل و الگوی درد بیش از شدت آن مشخص میکند با چه چیزی روبهرو هستید. محل درد اولین سرنخ است، چون کیسه صفرا زیر دندههای راست قرار دارد و درد آن اغلب تا شانه راست هم میرسد. کنار آن، مدت درد تکلیف را روشن میکند و دردی که در چند ساعت تمام نشود دیگر کولیک ساده به حساب نمیآید. مسکن هم جای خودش را دارد و فقط همان حمله را آرام میکند. اگر حملهها تکرار میشوند، به جای تکیه بر مسکن یک بار وضعیت کیسه صفرا را بررسی کنید. با ماندگار شدن درد، بالا رفتن تب یا زرد شدن سفیدی چشم هم همان روز به پزشک مراجعه کنید.