دوران بارداری با تغییرات زیادی در بدن مادر همراه است. یکی از این تغییرات، افزایش حجم خون برای تأمین نیازهای مادر و جنین است. به همین دلیل، مقدار هموگلوبین در آزمایش خون ممکن است در طول بارداری تغییر کند و حتی کمی کاهش پیدا کند.
اما هر کاهش هموگلوبینی طبیعی نیست. اگر مقدار Hb بیش از حد پایین بیاید، ممکن است نشانه کمخونی، بهویژه کمبود آهن، باشد. از طرف دیگر، بالا بودن غیرعادی هموگلوبین نیز همیشه به معنای وضعیت بهتر خون نیست و گاهی باید علت آن بررسی شود.
هموگلوبین چیست و چرا در بارداری اهمیت دارد؟
هموگلوبین پروتئینی درون گلبولهای قرمز است که اکسیژن را از ریهها به بافتهای بدن منتقل میکند. در دوران بارداری، بدن مادر باید علاوه بر نیازهای خودش، اکسیژن و مواد مورد نیاز جنین را نیز تأمین کند. به همین دلیل، سیستم گردش خون در این دوره تغییر میکند. حجم بخش مایع خون، یعنی پلاسما، افزایش قابل توجهی پیدا میکند و حجم گلبولهای قرمز نیز افزایش مییابد، اما این افزایش به یک اندازه نیست.
در نتیجه، خون در دوران بارداری تا حدی رقیقتر میشود و مقدار هموگلوبین ممکن است نسبت به قبل از بارداری پایینتر باشد. این وضعیت که به عنوان رقیقشدن طبیعی خون در بارداری شناخته میشود، بهتنهایی نشانه بیماری نیست.
مشکل زمانی ایجاد میشود که کاهش Hb از محدوده مورد انتظار بیشتر باشد.
هموگلوبین نرمال در بارداری چقدر است؟
مقدار هموگلوبین باید با توجه به مرحله بارداری تفسیر شود. کمخونی در سهماهه اول و سوم زمانی مطرح میشود که Hb کمتر از ۱۱ گرم در دسیلیتر باشد. در سهماهه دوم، این مرز به ۱۰.۵ گرم در دسیلیتر میرسد.
|
مرحله بارداری |
محدودهای که پایینتر از آن کمخونی محسوب میشود |
|
سهماهه اول |
کمتر از ۱۱ گرم/دسیلیتر |
|
سهماهه دوم |
کمتر از ۱۰.۵ گرم/دسیلیتر |
|
سهماهه سوم |
کمتر از ۱۱ گرم/دسیلیتر |
بنابراین، نمیتوان یک عدد ثابت را برای تمام دوران بارداری به عنوان هموگلوبین نرمال در نظر گرفت. برای مثال،Hb برابر با ۱۰.۸ در سهماهه دوم ممکن است پایینتر از محدوده معمول زنان غیر باردار باشد، اما طبق این معیار بهتنهایی کمخونی محسوب نمیشود. همین عدد در سهماهه اول یا سوم میتواند در محدوده کمخونی قرار بگیرد.
چرا هموگلوبین در بارداری کاهش پیدا میکند؟
یکی از مهمترین دلایل کاهش نسبیHb ، افزایش حجم پلاسماست. بدن برای سازگاری با بارداری، حجم خون را افزایش میدهد، اما حجم مایع خون سریعتر از توده گلبولهای قرمز بالا میرود. به همین دلیل، غلظت هموگلوبین در آزمایش کاهش پیدا میکند.
این روند معمولاً در نیمه اول و میانی بارداری بیشتر دیده میشود و مقدار Hb میتواند در اواخر سهماهه دوم به پایینترین سطح خود نزدیک شود. سپس در سهماهه سوم ممکن است کمی افزایش پیدا کند. البته کاهش بیش از اندازه Hb موضوع متفاوتی است و باید علت آن مشخص شود.
علائم هموگلوبین پایین در بارداری
کمخونی خفیف ممکن است هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند و تنها در آزمایش خون مشخص شود. با شدیدتر شدن کمخونی، علائم میتوانند واضحتر شوند، از جمله:
- خستگی و ضعف
- رنگپریدگی
- سرگیجه یا سبکی سر
- تنگی نفس
- تپش قلب
- سردرد
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
- تمایل غیرعادی به خوردن موادی مانند یخ در برخی افراد
نکته مهم این است که بعضی از این علائم در یک بارداری طبیعی نیز ممکن است ایجاد شوند. بنابراین نمیتوان تنها بر اساس علائم درباره کمخونی تصمیم گرفت و نتیجه آزمایش باید توسط پزشک تفسیر شود.
هموگلوبین بالا در بارداری چه معنایی دارد؟
بالا بودن هموگلوبین نیز نیازمند توجه است. یکی از دلایل ممکن، کمآبی بدن است. زمانی که مقدار مایع خون کاهش پیدا میکند، غلظت هموگلوبین در آزمایش ممکن است بیشتر نشان داده شود. زندگی در ارتفاعات و مصرف سیگار نیز میتوانند مقدار Hb را افزایش دهند. در برخی موارد نیز بیماریهای زمینهای یا اختلالاتی که باعث افزایش تعداد گلبولهای قرمز میشوند، باید بررسی شوند.
طبق اطلاعات CDC، مقادیر بسیار بالای Hb یا هماتوکریت، بهخصوص در سهماهه دوم و سوم، میتواند با گسترش ناکافی حجم پلاسما و برخی پیامدهای نامطلوب بارداری ارتباط داشته باشد. بنابراین بالا بودن هموگلوبین را نباید صرفاً نشانه «خون قویتر» یا وضعیت بهتر تلقی کرد.
در صورتی که بررسیهای پزشکی نشان دهد افزایش هموگلوبین یا هماتوکریت به غلظت خون مربوط است، بسته به علت و شرایط فرد ممکن است روشهایی برای کاهش غلظت خون مورد استفاده قرار گیرد. مرکز ایران فصد، درمان غلظت خون را با روش فلبوتومی (فصد خون مدرن) انجام میدهد؛ روشی که در آن مقدار مشخصی از خون، تحت نظر کادر درمان خارج میشود. البته در دوران بارداری، تصمیمگیری درباره انجام فلبوتومی باید صرفاً بر اساس تشخیص و نظر پزشک انجام شود.
چه زمانی هموگلوبین بالا یا پایین نگرانکننده است؟
عدد آزمایش بهتنهایی مشخص نمیکند که وضعیت مادر خطرناک است یا خیر. پزشک معمولاً مقدار Hb را در کنار سن بارداری، علائم مادر، فشار خون، سابقه پزشکی و سایر شاخصهای آزمایش خون بررسی میکند. برای مثال، اگر Hb پایین باشد، بررسی فریتین میتواند در ارزیابی ذخایر آهن کمککننده باشد. شاخص MCV نیز اطلاعاتی درباره اندازه گلبولهای قرمز ارائه میدهد و میتواند در تشخیص علت کمخونی مفید باشد.
از سوی دیگر، در صورت بالا بودن Hb، وضعیت آب بدن، ارتفاع محل زندگی، مصرف دخانیات و بیماریهای زمینهای ممکن است بررسی شود.
آزمایش هموگلوبین در بارداری چگونه انجام میشود؟
اندازهگیری هموگلوبین معمولاً بخشی از آزمایش CBC است. در این آزمایش علاوه بر Hb، اطلاعاتی درباره گلبولهای قرمز و سایر سلولهای خونی نیز به دست میآید. غربالگری کمخونی معمولاً در ابتدای مراقبتهای بارداری انجام میشود و در ادامه بارداری نیز ممکن است تکرار شود.
اگر Hb پایین باشد، پزشک با توجه به شرایط ممکن است آزمایشهایی مانند فریتین، آهن، TIBC، ویتامین B12 یا فولات را نیز درخواست کند. این بررسیها اهمیت زیادی دارند، زیرا درمان کمخونی فقر آهن با درمان کمخونی ناشی از کمبود B12 یا سایر علل یکسان نیست.
برای افزایش هموگلوبین در بارداری چه بخوریم؟
اگر علت کاهش Hb کمبود آهن باشد، اصلاح رژیم غذایی میتواند بخشی از برنامه درمانی باشد. مواد غذایی حاوی آهن شامل گوشت قرمز کمچرب، مرغ، ماهی، عدس، لوبیا و برخی سبزیهای برگ سبز هستند. همراه کردن منابع آهن گیاهی با مواد غذایی سرشار از ویتامین C نیز میتواند به جذب بهتر آهن کمک کند.
در مقابل، بهتر است چای و قهوه نزدیک زمان مصرف مکمل آهن یا وعده غذایی اصلی حاوی آهن مصرف نشوند، زیرا میتوانند جذب آهن را کاهش دهند. اگر کمخونی قابل توجه باشد، رژیم غذایی بهتنهایی همیشه برای اصلاح آن کافی نیست و ممکن است پزشک مکمل آهن یا درمان دیگری را تجویز کند.
درمان هموگلوبین پایین در بارداری چگونه انجام میشود؟
درمان به علت و شدت کمخونی بستگی دارد. در کمخونی ناشی از کمبود آهن، پزشک ممکن است مکمل آهن خوراکی را تجویز کند. در برخی افراد که تحمل آهن خوراکی دشوار است، پاسخ مناسبی به درمان نمیدهند یا نیاز به اصلاح سریعتر کمخونی دارند، آهن وریدی نیز ممکن است مورد بررسی قرار گیرد. در صورتی که کمبود فولات یا B12 علت اصلی باشد، درمان بر اساس همان کمبود انجام میشود.
نکته مهم این است که دوز و نوع مکمل آهن در بارداری باید بر اساس شرایط مادر و نظر پزشک تعیین شود. مصرف خودسرانه مکملهای آهن میتواند هم باعث عوارض گوارشی شود و هم در برخی شرایط، درمان مناسبی برای علت اصلی کمخونی نباشد. در صورت تشخیص غلظت خون و نیاز به کاهش آن، فلبوتومی یا فصد خون مدرن میتواند یکی از روشهای درمانی باشد. برای آشنایی با شرایط و ملاحظات انجام فصد خون در بارداری، بهتر است این موضوع با نظر پزشک بررسی شود.