نینیبان: خواب فقط زمانی برای استراحت بدن نیست؛ برای کودک، خواب کافی بخشی از روند رشد، یادگیری و تنظیم احساسات است. وقتی کودک شبها دیر میخوابد، مرتب بیدار میشود یا مجموع ساعات خوابش کمتر از نیاز سنی اوست، ممکن است اثر آن را در طول روز ببینیم. نکته جالب اینجاست که کمخوابی همیشه با چهره خوابآلود و خمیازههای مداوم خودش را نشان نمیدهد؛ بعضی بچهها در اثر خستگی حتی بیقرارتر، تحریکپذیرتر یا پرتحرکتر میشوند. پژوهشها کمبود خواب را با مشکلات توجه، رفتار، یادگیری و سلامت جسم و روان کودکان مرتبط دانستهاند.
۱. کودک زود عصبانی و بدخلق میشود
اگر فرزندتان این روزها با کوچکترین اتفاق عصبانی میشود، زود گریه میکند یا تحملش پایین آمده، فقط به «لجبازی» یا بدرفتاری فکر نکنید. خواب ناکافی میتواند توانایی کودک برای کنترل احساسات را کاهش دهد و باعث تحریکپذیری و تغییرات خلقی شود.
البته یک روز بد یا یک شب کمخوابی بهتنهایی نگرانکننده نیست؛ مهم این است که این رفتارها به شکل مداوم تکرار شوند.
۲. تمرکز و یادگیری برایش سختتر شده است
کودکی که خواب کافی ندارد ممکن است در مهدکودک یا مدرسه نتواند مثل گذشته روی فعالیتها تمرکز کند، تکالیفش را کامل کند یا مطالب جدید را به خاطر بسپارد. کمبود خواب با مشکلات توجه، حافظه و عملکرد تحصیلی ارتباط دارد.
اگر معلم کودک هم متوجه کاهش تمرکز یا تغییر رفتار او شده، بهتر است الگوی خوابش را بررسی کنید.
۳. صبحها بهسختی از خواب بیدار میشود
اگر بیدار کردن کودک هر روز به یک جنگ خانوادگی تبدیل شده، ممکن است یکی از دلایلش خواب ناکافی یا نامنظم باشد. البته کیفیت خواب هم مهم است؛ کودکی که ساعات کافی در تخت است اما بارها در طول شب بیدار میشود، لزوماً خواب باکیفیتی ندارد.
داشتن ساعت خواب و بیداری نسبتاً ثابت میتواند به شکلگیری الگوی خواب منظمتر کمک کند. دادههای CDC نیز نشان میدهد داشتن زمان خواب منظم با خواب کافیتر در کودکان ارتباط دارد.
۴. کودک بیشازحد بیقرار یا پرتحرک شده است
یک تصور رایج این است که کودک خسته باید حتماً آرام و خوابآلود باشد؛ اما همیشه اینطور نیست. بعضی کودکان وقتی خستهاند، تحریکپذیر و بیقرار میشوند و کنترل رفتار برایشان سختتر میشود.
بنابراین اگر کودک در پایان روز بیش از همیشه شیطنت میکند، نمیتواند آرام بگیرد یا مدام از فعالیتی به فعالیت دیگر میرود، خواب او را هم در نظر بگیرید. البته این علائم بهتنهایی نشاندهنده کمخوابی نیستند و میتوانند علتهای دیگری هم داشته باشند.
۵. وسط روز مدام خسته است
خمیازه کشیدن، چرت زدن، بیحالی یا شکایت مکرر از خستگی از نشانههایی هستند که باید جدیتر بررسی شوند. بر اساس دادههای ملی آمریکا در سال ۲۰۲۴، حدود ۸ درصد از کودکان ۲ تا ۱۷ ساله در بیشتر روزها یا هر روز از خستگی در طول روز شکایت داشتهاند.
اگر کودک مرتب در ماشین، هنگام تماشای تلویزیون یا حتی در زمانهایی که معمولاً باید فعال باشد خوابش میبرد، بهتر است میزان و کیفیت خواب او بررسی شود.
۶. عملکرد درسیاش افت کرده است
کمبود خواب فقط باعث خستگی نمیشود؛ میتواند روی توجه، یادگیری و رفتار کودک هم اثر بگذارد. بنابراین افت ناگهانی عملکرد درسی، فراموشکاری یا بیعلاقه شدن به فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته، میتواند یکی از دلایلی باشد که والدین را به بررسی خواب کودک ترغیب کند.
کودک به چند ساعت خواب نیاز دارد؟
نیاز به خواب با افزایش سن تغییر میکند. طبق توصیههای آکادمی پزشکی خواب آمریکا که CDC نیز به آن استناد میکند، کودکان ۶ تا ۱۲ ساله به ۹ تا ۱۲ ساعت خواب در شبانهروز و نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله به ۸ تا ۱۰ ساعت خواب نیاز دارند. برای کودکان کوچکتر، نیاز به خواب بیشتر است و مجموع خواب شبانه و چرتهای روزانه اهمیت دارد.
پس اگر کودک مثلاً هر شب فقط چند ساعت کمتر از نیاز سنی خود میخوابد، این کمبود میتواند بهمرور جمع شود.
چطور خواب کودک را بهتر کنیم؟
برای شروع، یک ساعت خواب و بیداری نسبتاً ثابت تعیین کنید و حتیالامکان این برنامه را در روزهای تعطیل هم خیلی تغییر ندهید. نزدیک زمان خواب، محیط خانه را آرامتر کنید و استفاده از موبایل، تبلت و دیگر صفحهنمایشها را محدود کنید. برای نوجوانان نیز CDC توصیه میکند وسایل دیجیتال شبها خارج از اتاق خواب نگهداری شوند.
اگر کودک با وجود زمان کافی برای خواب، همچنان مرتب خسته است، خوابش بهشدت مختل میشود، خروپف شدید دارد، تنفسش هنگام خواب غیرطبیعی به نظر میرسد یا مشکلات خواب و رفتار او ادامهدار است، بهتر است موضوع با پزشک کودک مطرح شود. کمخوابی یک تشخیص قطعی برای این علائم نیست و گاهی مشکلات دیگری میتوانند الگوی خواب یا رفتار کودک را تغییر دهند.