آیت الله سید احمد خاتمی:
راهکار امیر مومنان برای بیمه شدن دستگاه قضاییبرای امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) نگه داشتن مردم و برآوردن حاجات مشروع مردم و خواسته های مشروع آنان، یک اصل اساسی در حکومت بوده است و در عرصه قضایی نیز این ملاک وجود داشته است.

آیت الله سید احمد خاتمی از اساتید حوزه علمیه قم در ادامه بحث «فقه حکومتی» به بررسی بخش دیگری از ادله وجوب حفظ نظام در حوزه فرهنگی پرداخته است.
* عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ، عَنْ شَرِیفِ بْنِ سَابِقٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِی قُرَّةَ: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله: قَالَتِ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسى: یَا رُوحَ اللَّهِ، مَنْ نُجَالِسُ؟ قَالَ: مَنْ تُذَکِّرُکُمُ اللَّهَ رُؤْیَتُهُ، وَ یَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ، وَ یُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَةِ عَمَلُه. الکافی (ط - دارالحدیث)، ج1، ص: 95
اگر این سه معیار در نظر گرفته شود باعث می شود دوست انسان نقش استاد اخلاق را برای او ایفا کند.
مردم انتظار دارند که ما این چنین باشیم و نمی پذیرند که بدون مطالعه منبر برویم و حرف های غیر مفید را مطرح کنیم بلکه می خواهند سخن ما برای آن ها باعث رشد باشد.
معنویت نیز باید در یک عالم دینی جلوه داشته باشد و اگر مردم مشاهده کنند که ما نیز دنبال تعلقات دنیایی هستیم و به مادیات اهتمام خاصی داریم مانع از تأثیر سخن می شود.
سخن از قاعده لا ضرر بود،امام راحل این قاعده را مربوط به حکومت می دانند و اولین مقدمه سخن امام شئون پیامبر و امام معصوم بود که شامل نبوت و قضاوت و حکومت است.
به مناسبت بحث به بیان مواردی از قضاوت پیامبر و مولا علی علیهما السلام پرداختیم و قرار شد به اصول قضاوت و آئین دادرسی در سیره حکومتی حضرت امیر المؤمنین هم بپردازیم.
در بحث قضاوت آن چه که برای امیرالمومنین علیه السلام در اولویت قرار دارد عدالت است.
تساوی و احقاق حق باید هرکدام در جای خودش انجام بگیرد.
تمام قضاوت های مولا علی علیه السلام به همین یک کلمه خلاصه می شود که عبارت است از احقاق حق . یعنی اگر کسی زور می گفت حضرت در مقابل زورگویی او می ایستادند و این در زمان پیامبر و خلفاء و حکومت حضرت تداوم داشته است. اصولاً روح نظام قضایی در اسلام عدالت است.
* ربیع الأبرار : استعدى رجلٌ عمرَ على علیّ ، وعلیٌّ جالس ، فالتفت عمر إلیه فقال : یا أبا الحسن ، قم فاجلس مع خصمک ، فقام فجلس مع خصمه فتناظرا ، وانصرف الرجل ، فرجع علیّ إلى مجلسه ، فتبیّن عمر التغیّر فی وجهه ،فقال : یا أبا الحسن ، ما لی أراک متغیّراً ؟ أکرِهت ما کان ؟ قال : نعم. قال : وما ذاک ؟ قال : کنّیتنی بحضرة خصمی ، فألاّ قلت لی یا علیّ ، قم فاجلس مع خصمک؟ فأخذ عمر برأس علیّ فقبّل بین عینیه ، ثمّ قال : بأبی أنتم ، بکم هدانا الله ، وبکم أخرجنا من الظلمات إلى النور. موسوعة الإمام علی بن أبی طالب ( ع ) فی الکتاب والسنة والتاریخ، جلد : 4، صفحه 264
*الإمام الباقر ( علیه السلام ) : إنّ أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) أمر قنبر أن یضرب رجلاً حدّاً ، فغلظ قنبر فزاده ثلاثة أسواط ، فأقاده علیّ ( علیه السلام ) من قنبر ثلاثة أسواط.موسوعة الإمام علی بن أبی طالب ( ع ) فی الکتاب والسنة والتاریخ، جلد : 4، صفحه 262
در برخی نسخه ها، واژه "غلط" آمده است.
قنبر شهید رکاب مولا علی علیه السلام است ولی حضرت در هنگام اجرای قانون با کسی تعارف نداشت.
*الإمام الصادق ( علیه السلام ) : قال أمیر المؤمنین ( علیه السلام ) لعمر بن الخطّاب : ثلاث إن حفظتهنّ وعملت بهنّ کفتک ما سواهنّ ، وإن ترکتهنّ لم ینفعک شیء سواهنّ ،
قال : وما هنّ یا أبا الحسن ؟ قال : إقامة الحدود على القریب والبعید ، والحکم بکتاب الله فی الرضى والسخط ، والقسم بالعدل بین الأحمر والأسود . قال عمر : لعمری لقد أوجزت وأبلغت. موسوعة الإمام علی بن أبی طالب ( ع ) فی الکتاب والسنة والتاریخ، جلد : 4، صفحه 262
روایات در این مورد بسیار زیاد است اما برخی از آن ها در این جا بیان می شود.
*عنه ( علیه السلام ) : من عمل بالعدل حصّن الله ملکه.
*عنه ( علیه السلام ) : إعدل تملک.
*عنه ( علیه السلام ) : إعدل تحکم.
*عنه ( علیه السلام ) : ما حصّن الدول بمثل العدل.
* عنه ( علیه السلام ) : إعدل ، تدُم لک القدرة.
*عنه ( علیه السلام ) : ثبات الملک فی العدل.
*عنه ( علیه السلام ) : ثبات الدول بإقامة سُنن العدل.
*عنه ( علیه السلام ) : مَن عدل فی سلطانه استغنى عن أعوانه.
*عنه ( علیه السلام ) : العدل قِوام الرعیّة.
*عنه ( علیه السلام ) : العدل قِوام البریّة.
*عنه ( علیه السلام ) : حُسن العدل نظام البریّة.
*عنه ( علیه السلام ) : العدل أقوى أساس.
موسوعة الإمام علی بن أبی طالب ( ع ) فی الکتاب والسنة والتاریخ، جلد : 4، صفحه 315 تا 320
روح یک حکومت دینی باید عدالت باشد
برای امیرالمؤمنین علی علیه السلام نگه داشتن مردم و برآوردن حاجات مشروع مردم و خواسته های مشروع مردم یک اصل اساسی در حکومت بوده است و در عرصه قضایی نیز این ملاک وجود داشته است.
چند تشکیلات در حکومت حضرت وجود داشته است.
*بیت المظالم:
مرکزی بوده است که مردم شکایات ویژه خود را در آنجا مطرح می کردند مانند شکایت از مسؤلین و رشوه خواری و تصرف در اوقاف.
*بیت القصص: صندوق بررسی شکایات
*صبح الأعشى : أوّل من اتّخذ بیتاً تُرمى فیه قِصَص أهل الظلامات أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب ( رضی الله عنه).
*الأوائل عن محمّد بن سیرین : اتّخذ علیّ بیتاً یُلقی الناس فیه القِصَص ، حتى کتبوا شتمه فألقوه فیه ، فترکه.
*شرح نهج البلاغة : کان لأمیر المؤمنین ( علیه السلام ) بیت سمّاه : بیت القِصَص ، یُلقی
الناس فیه رِقاعهم.
*الإمام علیّ ( علیه السلام ) - لأصحابه - : من کانت له إلیّ منکم حاجة ، فلیرفعها فی کتاب ؛ لأصون وجوهکم عن المسألة. موسوعة الإمام علی بن أبی طالب ( ع ) فی الکتاب والسنة والتاریخ، جلد : 4، صفحه 244
*دکه القضاء:
در مسجد کوفه یک مکانی برای قضاوت قرار داده شده بود که برای همه قابل مشاهده و دسترس بود.
سفارش های فراوان مولا علی علیه السلام در عهد مالک اشتر و در سایر نامه ها ،گویای آن است که نظام اسلامی متکی بر مردم است و آن چه مردم را نگه می دارد عدالت است.
این جمله هرچند معلوم نیست روایت باشد اما درست است " الملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم."
راهکاری که مولا علی علیه السلام برای سالم سازی دستگاه قضائی در نظر داشت این بود که ً قاضیان صالح برگزیده شوند و دغدغه مالی و امنیت شغلی نداشته باشند و این سبب بیمه شدن دستگاه قضایی می شود.
ثُمَ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ وَ لَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ وَ لَا یَتَمَادَى فِی الزَّلَّةِ وَ لَا یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَعٍ وَ لَا یَکْتَفِی بِأَدْنَى فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ وَ أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَى تَکَشُّفِ الْأُمُورِ وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ مِمَّنْ لَا یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَ لَا یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَ أُولَئِکَ قَلِیلٌ ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ وَ [أَفْسِحْ] افْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا [یُزِیحُ] یُزِیلُ عِلَّتَهُ وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ وَ أَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَیْکَ مَا لَا یَطْمَعُ فِیهِ غَیْرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ لِیَأْمَنَ بِذَلِکَ اغْتِیَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ فَانْظُرْ فِی ذَلِکَ نَظَراً بَلِیغاً فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَى وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا. نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ص: 435
سپس از میان مردم، برترین فرد نزد خود را براى قضاوت انتخاب کن، کسانى که مراجعه فراوان، آنها را به ستوه نیاورد، و برخورد مخالفان با یکدیگر او را خشمناک نسازد، در اشتباهاتش پافشارى نکند، و بازگشت به حق پس از آگاهى براى او دشوار نباشد، طمع را از دل ریشه کن کند، و در شناخت مطالب با تحقیقى اندک رضایت ندهد، و در شبهات از همه با احتیاط تر عمل کند، و در یافتن دلیل اصرار او از همه بیشتر باشد، و در مراجعه پیاپى شاکیان خسته نشود، در کشف امور از همه شکیباتر، و پس از آشکار شدن حقیقت، در فصل خصومت از همه برنده تر باشد، کسى که ستایش فراوان او را فریب ندهد، و چرب زبانى او را منحرف نسازد و چنین کسانى بسیار اندکند.
پس از انتخاب قاضى، هر چه بیشتر در قضاوتهاى او بیندیش، و آنقدر به او ببخش که نیازهاى او بر طرف گردد، و به مردم نیازمند نباشد، و از نظر مقام و منزلت آنقدر او را گرامى دار که نزدیکان تو، به نفوذ در او طمع نکنند، تا از توطئه آنان در نزد تو در أمان باشد.
ستوراتى که دادم نیک بنگر که همانا این دین در دست بدکاران اسیر گشته بود، که با نام دین به هوا پرستى پرداخته، و دنیاى خود را به دست مى آوردند. نهج البلاغة / ترجمه دشتى، ص: 577
در کتاب تحف العقول مطالب دیگری از عهد نامه مالک اشتر نقل گردیده است که در نهج البلاغه وجود ندارد.
وَ أَحْسِنْ تَوْقِیرَهُ فِی صُحْبَتِکَ وَ قَرِّبْهُ فِی مَجْلِسِکَ وَ أَمْضِ قَضَاءَهُ وَ أَنْفِذْ حُکْمَهُ وَ اشْدُدْ عَضُدَه. تحف العقول، النص، ص: 136
و او را در نزد خود چنان منزلتى ده که نزدیکانت در باره او جرات طمع نداشته باشند تا به پشت گرمى تو خود را از تهدید و توطئه آنان ایمن داند. در محضر خویش از او تجلیل کن و نزدیک خویش بنشان و قضاوتش را تأیید کن و حکمش را تنفیذ نما و پشتیبانش باش. تحف العقول / ترجمه حسن زاده، ص: 224
منبع: حوزه نیوز