فیلمی فراتر از سقف سینمای ایران

حمید نعمتالله به شهادت تمام آثارش فیلمسازی است که دوست دارد خلاف جهت آب حرکت کند اما زیرکی او در این نکته نهفته که بر قامت کلیشه، جامهای ضدکلیشه میپوشاند.
این کار در عالم سینما بهویژه در حیطه فیلمنامهنویسی بسیار دشوار و البته مستلزم صرف توان ذهنی زیاد است.نعمتالله از همان فیلم اول خود «بوتیک» نشان داد که میتواند قصهگویی خوب باشد و با زدن راهنمای راست در مسیر خلق درام، به چپ بپیچد و تماشاگر را غافلگیر و شگفتزده کند.
به دیگر بیان، او همیشه یک گام از مخاطب خود جلوتر است و تمام برگهای برندهاش را ناگهان رو نمیکند. بعد از 2فیلم نهچندان قابل دفاع «بیپولی» و «آرایش غلیظ»، بهنظر میرسد قطار فیلمساز که از ریل خارج شده بود، دوباره با رگ خواب به مسیر موفقیت بازگشته است. این فیلم نهتنها در میان آثار سازندهاش یک اثر ممتاز تلقی میشود بلکه در سینمای ایران هم فیلمی بسیار قابل تأمل است؛ از آن دست فیلمها که ممکن است سالها بعد نگاه منتقدانه نه خردهگیرانهاش به جامعه ایران در اواسط دهه 90مورد استناد و ارجاع قرار گیرد.
فیلم برشی است از زندگی زنی تنها و زخمی که با گریز از محیط بیرون و پناه بردن به جهان درونی خویش قصد دارد مسیری تازه در زندگی پیش بگیرد. غافل از آنکه روزگار غدار، بدخوابی برای او دیده است. رگ خواب برخلاف ظاهر ملودرامش یک فیلم روانشناختی و جامعهشناختی است. از منظر روانشناختی بهشدت تداعیگر فیلمهای کریستف کیشلوفسکی با همان فضاها، آدمها، خلوتها، سکوتهای مفرط، بلاهتهای عاشقانه، نگاههای جستوجوگر شخصیتها، حذف عالم بیرون و جامعه به قیمت آگراندیسمان (برجسته) کردن جهان درون و دنیای شخصی و... تأکید بر لحظههای خلوت مینا (لیلا حاتمی) وجه روانشناختی فیلم را تشدید میکند.
اما رگ خواب بیش و پیش از آنکه اثری روانشناختی باشد، از زیرساختی جامعهشناسانه برخوردار است. با آنکه علاوه بر آثار کیشلوفسکی، ردپای فیلمهایی چون «سرگذشت آدل.ه»، «نامه یک زن ناشناس» و... را هم میتوان در آن جستوجو کرد اما فیلم اثری نسبتا منحصر به فرد و متفاوت است در سینمایی که به هزار و یک علت ازجمله ممیزی، تصویر روز جامعه در آن انعکاس پررنگی ندارد. رگخواب فیلمی تابوشکن است اما این تابوشکنی را جار نمیزند و خیلی زیرکانه آن را گسترش میدهد.
نگاهها و گوشسپاریهای یواشکی مینا به آنچه در کلاس موسیقی مجاور میگذرد، حرکات او پشت کلاس موسیقی که با شیوه حرکت آهسته حالتی موزون یافته، کار کردنش در ساندویچفروشی، آبستن شدنش بدون عقد شرعی و... تصویری که فیلم از زن ایرانی و تابوهای اجتماع پیش چشم میگذارد در سینمای ایران اگر بینظیر نباشد، دستکم کمنظیر است. رگ خواب تقریبا شخصیت و رخداد اضافی ندارد.
نویسنده تلاش کرده همه امکانات لازم را برای حفظ تمرکز تماشاگر بر داستان بهکار گیرد و در این زمینه بسیار موفق بوده است. مخاطب از همان آغاز با مینا همراه و تا پایان با نگرانی و بیم و امید با او همدل میشود. نقش حاتمی را در موفقیت و سرپا ماندن فیلم بهواسطه درک عمیق از نقش مینا و بازی مسلط و بهشدت تأثیرگذارش نمیتوان نادیده گرفت. بدون او فیلم فرومیریخت یا دستکم درصدی قابل توجه از باورپذیری و تأثیرگذاریاش را از دست میداد.
رگ خواب علاوه بر بازی درخشان حاتمی از نظر فنی هم تحسینبرانگیز است. بیشتر صحنهها قاببندی، نورپردازی و رنگبندی خوبی دارند. از حرکت آهسته و گفتار روی تصویر در جا و لحظه مناسب استفاده شده است. تلفیق موسیقی با تصویر در چنین فیلمهایی که با سکوت و خلوت آدمها و رخوت حاکم بر زندگیشان سر و کار دارد، چندان آسان نیست. رگ خواب از این حیث چندان مشکل ندارد. موسیقی فیلم یک ترجمان صوتی مناسب برای احساسات بروزنیافته و نیازهای غریزی ارضانشده شخصیتهاست و فیلم با وجود نواقص اندک، اثری است ماندگار.
نویسنده و منتقد