گروه تولید-بر اساس گزارش جدید مرکز پژوهش های مجلس به عنوان بازوی مشورتی قوه مقننه که از سوی دفتر مطالعات زیربنایی این مرکز و در قالب بررسی عملکرد وزارت جهاد کشاورزی در ۴ سال گذشته صورت گرفته، شاخص های کامیابی ها و ناکامی های رخ داده مورد تحلیل کارشناسی قرار گرفته است. اگرچه در کل عملکرد ها حاکی از بهبود محسوس عملکرد- با وجود برخی چالش های بازمانده از دوران دولت های نهم و دهم بوده – اما در مواردی نیز ناکامی هایی دیده می شود که می تواند در برنامه های پیش روی وزارت جهاد کشاورزی و بخش های مرتبط در ارگان های غیر دولتی مورد استفاده باشد.
بررسی شاخصهای مختلف در بخش کشاورزی بیانگر پیشرفت قابلتوجه این بخش در دوره تصدیگری دولت یازدهم است. ارزیابیها نشان میدهد طی دوره چهارساله دولت تدبیر و امید (سال ۹۲ تا ۹۵)، وضعیت تراز تجاری محصولات کشاورزی بهبود معناداری داشته است؛ بهطوریکه ایران در سال ۹۵ در تولید «گندم» به خودکفایی رسید و در تولید «شکر» عملکرد نسبتا موفقی داشته است؛ این در حالی است که عملکرد این بخش در تولید «روغن» و «کنجاله» و افزایش ضریب خودکفایی آن ها موفقیتی نداشته است. دادههای آماری مرکز پژوهشهای مجلس حاکی است که کل تولیدات کشاورزی از ۹۲ میلیونتن در سال ۹۱ به بیش از ۱۱۷ میلیونتن در سال ۹۵ افزایش داشته است.
براساس این گزارش، فعالیتهای کشاورزی و درآمدهای ناشی از آن همواره با سرنوشت روستاییان کشور که از جمله ضعیفترین اقشار جامعه به شمار میروند در ارتباط مستقیم بوده است، بههمین دلیل حمایت و برنامهریزی صحیح در این بخش بهطور مستقیم بر اقتصاد روستا تاثیر مثبت خواهد داشت و رونق اقتصادی روستاها موجب بهبود وضعیت معیشتی روستاییان در مقایسه با حمایتهای یارانهای مستقیم میشود. بنابراین توجه به این بخش، هم از جهت افزایش تولید در بخش واقعی اقتصاد و هم از جهت عدالتمحوری جامعه به نفع روستاییان اهمیت زیادی دارد.
کارنامه شاخصهابررسی میزان تولید محصولات کشاورزی از سال ۹۱ تا ۹۴ نشان میدهد که میزان تولید محصولات در تمام گروههای محصولی رشد معناداری داشته است. براساس اطلاعات منتشرشده وزارت جهاد کشاورزی، در بازه زمانی بین سالهای ۹۱ تا ۹۵ میزان تولید «محصولات زراعی» از ۵/ ۶۵ میلیونتن به بیش از ۵/ ۸۲ میلیونتن افزایش یافته است. در همین بازه زمانی میزان تولید «محصولات باغی» از ۹/ ۱۴ میلیونتن با افزایش ۶/ ۵ میلیونتنی به بیش از ۵/ ۲۰ میلیونتن رسیده است. همچنین دادههای آماری نشان میدهد در زیربخش «دام و طیور»، تولید ۵/ ۱۱ میلیونتنی به حدود ۶/ ۱۳ میلیونتن رسیده است. زیربخش «شیلات» نیز با متوسط رشد ۳/ ۸ درصد در سال از ۷۴۳هزارتن به تولیدی در حدود ۱۰۵۱ هزارتن افزایش یافته که با رشد متوسط ۳/ ۸ درصدی بالاترین میزان رشد را در بین زیربخشهای بخش کشاورزی به خود اختصاص داده است. بررسی کلی تولیدات کشاورزی در طول بازه نشان میدهد که کل تولیدات کشاورزی از ۹۲ میلیونتن در سال ۹۱ به بیش از ۱۱۷ میلیونتن در سال ۹۵ افزایش یافته است.
از سوی دیگر بررسی میزان تراز تجاری محصولات کشاورزی در پنج سال منتهی به سال ۹۵ نشان از روند بهبود تراز تجاری در محصولات کشاورزی دارد. براساس اطلاعات منتشرشده گمرک، «تراز تجاری وزنی» محصولات کشاورزی از منفی ۵/ ۱۷ میلیون-تن به کمتر از منفی ۷/ ۸ میلیونتن در سال ۹۵ کاهش یافته است و «تراز ارزشی» آن نیز از عددی در حدود منفی ۱/ ۸ میلیون-دلار به حدود منفی ۷/ ۲ میلیوندلار بهبود داشته است. این در حالی است که در آغاز بهکار دولت یازدهم، تراز تجاری محصولات کشاورزی بیش از منفی ۸ میلیارد دلار بوده است که در طول دوره مدیریت دولت یازدهم این شاخص بهتدریج بهبود یافته است و در پایان سال ۹۵ با بیش از ۵/ ۵ میلیارد دلار کاهش به رقمی حدود منفی ۷/ ۲ میلیارد دلار کاهش یافته است. دستیابی به خودکفایی خصوصا در زمینه تولید محصولات اساسی همواره یکی از مهمترین دغدغههای مسوولان کشور بوده است.به همین دلیل دولتهای مختلف همواره هدفگذاری و سیاستگذاریهایی را برای حصول این امر مهم در نظر گرفتهاند. بررسی روند تغییرات ضریب خودکفایی محصولات مختلف نشان میدهد که در برخی محصولات این روند مثبت بوده است و در برخی موارد هم تغییرات مثبتی دیده نمیشود. در بین محصولات مورد بررسی «برنج، شکر، جو و گندم» دارای رشد مناسبی در ضریب خودکفایی بودهاند؛ اما در محصولاتی مانند «ذرت، روغن، کنجاله و پنبه» کاهش ضریب خودکفایی را شاهد بودهایم که البته برای ذرت باتوجه به آببر بودن و شرایط منابع آب کشور این مساله قابل توجیه است.
در این میان «گندم» بهعنوان مهمترین محصول کشاورزی همواره مورد توجه متولیان بخش کشاورزی بوده است. براساس اطلاعات رسمی ارائهشده در زمینه تولید، واردات و ذخایر استراتژیک گندم ضریب خودکفایی از ۵۷ درصد در سال ۹۱ به حدود ۱۰۸ درصد در سال ۹۵ افزایش یافته است. بررسی روند ضریب خودکفایی «روغن» بهعنوان مهمترین محصولات غذایی تامینکننده امنیت غذایی نشان میدهد که ضریب خوداتکایی این محصول از سال ۹۱ تا ۹۵ کاهش داشته است؛ درحالیکه براساس برنامه ارائه شده وزارت جهاد کشاورزی در سال ۹۵ ایران در تولید روغن باید به ضریب خودکفایی در حدود ۳۳ درصد میرسید که در عمل این اتفاق رخ نداده است و در پنج سال منتهی به سال ۱۳۹۰ ضریب خوداتکایی در تولید روغن ۶ درصد بوده است.
بهطور کلی میتوان گفت بررسی شاخصهای مختلف در بخش کشاورزی نشان میدهد پیشرفت غیرقابل انکاری در دوره چهارساله دولت یازدهم رخ داده است. هرچند وضعیت اقلیمی در این دوره بهتر از مدت مشابه قبل از آن بوده است؛ بهطوریکه میزان بارش در سه سال منتهی به سال زراعی ۹۴-۹۵ نسبت به مدت مشابه قبل از آن حدود ۵/ ۵ درصد بهبود یافته است؛ اما در عین حال تاثیر مثبت اقدامات مدیریتی در این دوره غیرقابلانکار است. در مجموع ارزیابیها نشان میدهد که عملکرد وزارت جهاد کشاورزی در این دوره مثبت بوده است؛ هرچند همچنان خطر ناپایدار بودن شاخصهای حاصل شده بهدلیل نوع نگرش مدیریتی کماکان احساس میشود.