نقشه حذف آخرین رقبا در «قصر یمامه» ریاض
ریاض در دوران ملک سلمان، به پایگاهی برای انتشار خبرهای فوری تبدیل شده است؛ آغاز جنگ یمن، محاصره قطر، استعفای نخست‌وزیر کشور لبنان و جدیدتر از همه، بازداشت و برکناری بی‌سابقه شاهزادگان سعودی. در جریان این دستگیری‌ها، 11امیر، 4وزیر فعلی و ده‌ها نفر از وزرای سابق این کشور، توسط نیروهای ویژه حفاظت ولیعهد دستگیر شده و گفته می‌شود به هتل ریتز کارلتون در پایتخت عربستان سعودی منتقل شده‌اند. این در حالی است که یکشنبه شب، در پی سقوط مشکوک هلی‌کوپتر حامل مسئولان سعودی، منصور بن‌مقرن فرزند شاهزاده مقرن نیز جان خود را از دست داده است.
براساس گزارش روزنامه الاخبار، از یک هفته پیش به تمامی این چهره‌های با نفوذ اعلام شده بود به‌منظور برگزاری دیدار احتمالی با پادشاه و ولیعهد از عربستان خارج نشوند و سرانجام، همزمان با فرارسیدن موعد بازداشت‌ها، به فرمان ولیعهد، حرکت تمامی خطوط هوایی عربستان به خارج از این کشور متوقف شده تا آنچه از سوی بسیاری از رسانه‌های عربی، «کودتای خاموش در ریاض» خوانده می‌شود، وارد مرحله جدیدی شود.
گزارش شبکه الجزیره از فضای هتل کارلتون، اعطای مرخصی به بخش قابل توجهی از کارکنان آن تا پایان‌ماه جاری و عدم‌امکان رزرو اتاق تا یک‌ماه آینده، تا حد زیادی فرضیه انتقال اجباری شاهزادگان سعودی به این هتل را تأیید می‌کند. حضور اسامی شاهزادگانی همچون ولید بن‌طلال، تاجر و میلیاردر مشهور سعودی، ترکی بن‌عبدالله، استاندار سابق ریاض، فهد بن‌عبدالله، معاون سابق وزیر دفاع، خالد التویجری، رئیس سابق دیوان پادشاهی و دستیار ویژه ملک عبدالله، عادل فقیه، وزیر اقتصاد، عبدالله السلطان، فرمانده سابق نیروی دریایی، ولید ابراهیم، مدیر مجموعه رسانه‌ای MBC و... نشان از اهمیت حوادثی دارد که در خلال ساعات پایانی روز شنبه، توجه تمام رسانه‌های جهان را به سوی ریاض جلب کرده است.
از سوی دیگر، برکناری همزمان امیر متعب بن‌عبدالله، فرزند مشهور ملک عبدالله (که به اشتباه فرزند بزرگ وی پنداشته می‌شود) از وزارت گارد ملی، ثابت می‌کند فهرست اهداف ساکن جوان قصر یمامه (قصر پادشاهی در ریاض) بیش از هر زمان دیگری گسترده شده است، به‌طوری که هیچ‌یک از مسئولان بلندپایه این کشور که حتی شائبه رقابت احتمالی با محمد بن‌سلمان بعد از مرگ ملک سلمان را داشته باشند، از دایره تهدید او در امان نیستند.
روند حذف رقبای پادشاهی بن‌سلمان از شامگاه 8اردیبهشت سال 94و با خبر برکناری امیر مقرن بن‌عبدالعزیز، کوچک‌ترین فرزند مؤسس پادشاهی سعودی به فرمان ملک سلمان شروع شد. مقرن توسط ملک عبدالله و کمی پیش از مرگش به سمت جانشین ولیعهد منصوب شده بود، سمتی که تا پیش از آن وجود نداشت.
تأکید ملک عبدالله بر عدم‌امکان تغییر حکم مقرن، در آن زمان از سوی بسیاری به‌عنوان نشانه‌ای از نگرانی وی نسبت به آینده عربستان در زمان برادرش، سلمان تعبیر شده بود. بعد از مقرن، محمد بن‌نایف، فرزند امیر نایف و وزیر کشور عربستان بود که به‌دلیل سابقه فعالیت‌های امنیتی-سیاسی و سیطره بر وزارت کشور، رقیب جدی‌تری بر سر راه بن‌سلمان به‌حساب می‌آمد.
اگرچه اراده ولیعهد جوان، نایف را نیز در اواخر خرداد سال‌جاری از صحنه حذف کرده و همچون مقرن، روانه حبس خانگی کرد. به این ترتیب، امیر متعب و مجموعه وزارت گارد ملی، آخرین سنگری بود که از دسترس سلمان و فرزندش دور مانده بود و براساس تحولات روز شنبه، اکنون تمامی نیروهای نظامی و امنیتی عربستان به‌طور مستقیم زیرنظر محمد بن‌سلمان قرار دارند.
چه بر سر امپراتوری رسانه‌ای سعودی خواهد آمد؟بازداشت ولید بن‌طلال (صاحب مجموعه رسانه‌ای روتانا)، ولید ابراهیم (صاحب مجموعه رسانه‌ای MBC) و صالح کامل (صاحب مجموعه رسانه‌ای ART)، آینده امپراتوری رسانه‌ای سعودی را با پرسش‌های متعددی مواجه کرده، نکته قابل توجه آن است که این 3رسانه پرنفوذ عربی، ازجمله رسانه‌های خصوصی بودند و اکنون، دولت عربستان رسما کنترل آنان را با بازداشت مدیرانشان به‌عهده گرفته است.
رسانه‌های یادشده (به‌ویژه MBC)، طی 20سال گذشته پیشرفت چشمگیری در میان رسانه‌های عربی داشته‌اند به‌طوری که در حوزه مخاطبان اجتماعی، کمتر رسانه عربی توانایی رقابت با آنها را دارد. امیر طلال، علاوه بر رسانه‌های اجتماعی، همواره خواستار تاسیس رسانه‌ای خبری بود که رقابت جدی با شبکه‌های العربیه و الجزیره داشته باشد و به همین منظور در سال 2015با تبلیغات فراوان، شبکه خبری العرب را در منامه تاسیس کرد. اما این شبکه به ریاست جمال خاشقجی، تنها 24ساعت بعد از آغاز فعالیت و به‌دلیل دعوت از معارضین بحرینی، زیر فشار دولت عربستان تعطیل شد.
دلیل حساسیت حاکمان جدید عربستان نسبت به وزارت گارد ملیاز ابتدای پادشاهی بن‌سلمان و بازگشت سدیری‌ها به قصر یمامه، تلاش برای مقابله با نفوذ گارد ملی و مهار این نهاد در ساختار داخلی عربستان شروع شد. وزارت گارد ملی، در ابتدا نیرویی شبه‌نظامی بود که در دهه 60به دستور ملک فیصل تاسیس شد. علت تاسیس این نهاد، نگرانی فیصل از کودتای سدیری‌ها (فهد بن‌عبدالعزیز) با استفاده از نفوذ این جناح در ارتش بود. سال‌ها بعد، زمانی که ملک عبدالله نیز بار دیگر از افزایش نفوذ سدیری‌ها (سلمان بن‌عبدالعزیز) دچار نگرانی شد، زمینه را برای افزایش قدرت این نهاد موازی نظامی فراهم کرد.
به این ترتیب، در زمان عبدالله، قراردادهای متعددی با آمریکا به‌منظور آموزش نیروهای نظامی گارد و افزایش توان تجهیزاتی آن منعقد شد تا جایی که در سال 2010با خرید هلی‌کوپترهای آپاچی و یا جنگنده‌های اسکورسکی، توانی نزدیک به ارتش عربستان پیدا کرد.
در سال2012، گارد ملی به فرمان عبدالله به وزارت تبدیل شد. طی 2سال گذشته، محمد بن‌سلمان تلاش ویژه‌ای برای انحلال این وزارت و ادغام گارد ملی در وزارت دفاع انجام داد که در اثر مقاومت متعب، بی‌نتیجه ماند. وزارت گارد ملی در جنگ یمن مشارکت فعالی نداشته و امیر متعب، به‌عنوان رئیس یکی از 3نهاد اصلی نظامی عربستان، در مراسم بیعت با محمد بن‌سلمان حاضر نشد. اکنون پیش‌بینی می‌شود بن‌سلمان با برکناری متعب، یا این نهاد را به‌طور کلی منحل کرده و یا سرانجام موفق به ادغام آن به‌عنوان بخشی از وزارت دفاع عربستان شود.
