به گزارش خبرنگار مهر، متن پیش رو مشروح سخنان آیت الله اراکی، استاد حوزه علمیه در سلسله دروس فقه «نظام شهر اسلامی» است که در ادامه از نظر می گذرد؛
مقدمه
نظام عمران شهری از یک جوهر، و یک قالب و صورتی برخوردار است و این مسئله به نظام عمران شهری در شهرهای اسلامی هم اختصاص ندارد و همه جا همین قاعده جاری است. جان و روح نظام عمران شهری را آن ساختار فکری و ارزشیای تشکیل داده است که نظام عمران شهری را جهت میدهد. آنچه در این سلسله دروس به آن خواهیم پرداخت همان ساختار به اصطلاح ایدئولوژیک نظام عمران شهری است که به وسیلۀ فقه اسلام تبیین شده و میشود و کار فقها است.
مروری بر مطالب گذشته
بیان شد که پیدایش شهر عرفی اسلامی همیشه بر مبنای شهر شرعی انجام میگیرد. یعنی سیر پیدایش شهر عرفی با شهر شرعی آغاز میشود؛ لذا حضرت نوح(ع) که طبق روایات ما بنیانگذار شهر عرفی در تمدّن بشر و در جامعۀ بشر است «فَمَصَّرَ الْأَمْصَارَ وَ أَسْکَنَ وُلْدَهُ الْبُلْدَانَ» بعد از طوفان این شهر عرفی را بر پایۀ شهر شرعی که از زمان حضرت آدم(ع) شکل گرفته بود را بنا نهاد.
همچنین بیان شد که شهر شرعی این است که رهبری وجود داشته باشد، مردمی باشند که معتقد به وجوب اطاعت آن رهبر باشند و قانونی باشد که بر مبنای آن قانون فرمان آن رهبر بر این پیروان جاری شود، این ارکان شهر شرعی است. هر کجا چنین اتّفاقی بیفتد شهر شرعی وجود دارد حتّی اگر در بیابان باشد. در دوران دوم پیدایش شهر عرفی که شهر رسول الله و مدینة النّبی(ص) است، این شهر عرفیِ رسول اللّهی، بر آن شهر شرعی که با اسکان اسماعیل(ع) در مکّه و بنیانگذاری شد به وجود آمد. آن شهر شرعی که یک امامی باشد، بعد به تدریج مردمی باشند و آن مردم با امام پیوند اطاعت و نصرت داشته باشند و امام فرمان دهد و نیز قانونی داشته باشد و مردم بر طبق آن قانون عمل کنند. قبل از پیدایش اسلام و بنیانگذاری شهر عرفی اسلامی این کار اتّفاق افتاده است.
شهر شرعی، شهر هویّتساز
گفتیم که تاریخچه یا سیر پیدایش شهر اسلامی چگونه است. وقتی شهر شرعی شکل گرفت، این شهر شرعی هویّتساز است، یعنی هویّت میآورد. بر مبنای شهر شرعی الهی و اسلامی هویّت توحید و عدل در جامعه شکل میگیرد. هویّت توحید که پرستش و اطاعت خدا است که آن وقت نتیجۀ آن عدل است. رفتار عدل نتیجۀ هویّت توحیدی است؛ لذا ما از این هویّت به هویّت توحید و عدل تعبیر میکنیم. میتوانیم این هویّت توحید و عدل را به هویّت تقوا تعبیر کنیم.
قرآن کریم از این جامعۀ برخوردار از هویّت توحید و عدل گاهی به جامعۀ عبادالله الصّالحین تعبیر کرده است؛ «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ» یا «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ» این همان توحید و عدلی است که ما گفتیم. «آمَنُوا .... وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» ایمان به توحید و عمل به عدل. این هویّت جامعۀ اسلامی است، هویّت شهر اسلامی که همان شهر شرعی است. بر مبنای این هویّت یک فرهنگ عمومی شکل میگیرد. فرهنگ عمومی جامعۀ اسلامی تولید شدۀ این هویّت است. البتّه خود این هویّت هم هویتی است که به وسیلۀ امام تولید میشود.
در قرآن کریم و در منابع ما یک نوع زاد و ولد بیان شده است که این زاد و ولد، زاد و ولد فیزیکی نیست، بلکه یک زاد و ولد ایدئولوژیک و فرهنگی است که میفرماید: «یَا عَلِیُّ أَنَا وَ أَنْتَ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ» شاهد اینکه میگوییم این زاد و ولد هویّتی مربوط به شهر است این آیات کریمۀ سورۀ بلد است؛ «لاأُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ * وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ» این شهر اگر شهری است که ما به آن سوگند میخوریم؛ چرا که تو در این شهر ساکن هستی، تو قلب این شهر هستی «وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ * وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ» سوگند به آن پدر و آن فرزندی که این پدر تولید کرد.
در روایت آمده است این والد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است و این «ما وَلَدَ» امیرالمؤمنین و ائمّۀ اطهار علیهم السلام هستند. این تولید، تولید هویّتی است. یک هویّتی در قرآن تعریف شده است که قرآن کریم از این هویّت به هویّت اسلام تعبیر میکند که همان هویّت توحید و عدل است. چرا میگوییم این هویّت، هویّت توحید و عدل است؟ چون خود قرآن از این هویّت گاهی به هویّت توحید تعبیر میکند مانند: «قُلْ إِنَّ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ * لا شَریکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمینَ» اینجا میگوید: «بِذلِکَ أُمِرْتُ» همین اسلام، در جای دیگر چه میفرماید: «وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ» این آیه در سورۀ شوری است که قبل از این آیه میفرماید: «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهیمَ وَ مُوسی وَ عیسی» تا آنجایی که میفرماید: «فَلِذلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ ... وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ» این هم همانطور است.
پس در خود قرآن عدل به جای اسلام و اسلام به جای عدل به کار شده برده است که البتّه این فرمان خدا و رسول است. در مباحث فقه نظام سیاسی بیان شده است که هیچ معیاری برای عدل نمیتوان در جامعه بیان کرد مگر معیار عدل بالذّات. اگر شما از معیار عدل بالذّات گذشتید، هیچ معیاری برای عدل نمیتوان تثبیت کرد و هر کسی میتواند عدل را طبق مذاق خود تفسیر کند. در قرآن کریم یک دقّت عجیبی وجود دارد که میفرماید: راه در برابر بشر یکی از این دو راه است: یا حق و عدل یا هوای نفس، لذا میفرماید: «فَلِذلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ» ما اگر از معیار بالذّات که وجود حق مقدّس باری تعالی است، اگر از این معیار بالذّات صرف نظر کردیم، اگر گفتیم ما معیار عدل بالذّات در جامعه نداریم که مقیاس سنجش عدل باشد، آن وقت آن عدلی را که تعریف میکنیم، عدل مبتنی بر هوا میشود و هر کسی طبق ذوق خود، طبق خواستۀ خود، طبق نیاز خود و طبق شهوت خود عدل را تعریف میکند. آن وقت اینجا دیگر از عدل اثری نمیماند، اینجا ستیز و جنگ و اختلاف و درگیری و پیش میآید، دیگر عدلی نمیماند. لذا برای اقامۀ عدل راهی جز دین خدا نیست، هویّتی که قرآن کریم تعریف میکند هویت اسلام است که این هویت اسلام تلازم با عدل دارد. آن وقت نماد این هویّت چه کسی است؟ امام است که میزان میشود.
این نماد هویّت است و لذا میفرماید: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» ما روز قیامت، آن روز که روز حقیقت است و روز مَجاز نیست، آنجا دیگر هر کسی را با هویّت حقیقیش میخوانیم نه با اسم و نسب ادعایی این دنیایی؛ «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ» نمیپرسیم تو پسر چه کسی هستی و شناسنامۀ دنیایی لغو میشود. آن شناسنامهای که در آن روزگار اعتبار دارد شناسنامۀ گویای هویّت حقیقی است. این شناسنامه چیست و کیست؟ شناسنامۀ هر کسی امام او است؛ یعنی هویّت هر کسی را امام آن شخص معیّن میکند و لذا سرنوشت انسان هم با امام او معیّن میشود.
در یکجای دیگر در سورۀ هود خداوند دربارۀ فرعون میفرماید: «یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقیامَة» قبل از این میفرماید: «فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ» فرمان او را پیروی کردند. «وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشیدٍ * یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» روز قیامت که میشود، فرعون پیشاپیش قوم خود حرکت میکند، آنها را با خود به دوزخ میبرد، او آنها را میبرد. «فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ» اینها نمیتوانند از او جدا بشوند. چرا؟ چون هویّت همان هویّت است؛ فرعون هویّت آنها است، او خود آنها شده است. وقتی خود آنها شد و او به دوزخ رفت، آنها چه بخواهند چه نخواهند با او سرازیر خواهند شد و همان سرنوشتی که او دچار میشود، آنها هم دچار خواهند شد. علّت این است که این هویّت، هویّتی است که امام نماد آن هویّت است. اینجاست که حاکم در فرهنگ اسلامی جایگاه ویژهای پیدا میکند. اینکه ما میگوییم حاکم را جز خدا کسی نمیتواند معیّن بکند به دلیل این است که حاکم هویّت جامعه را شکل میدهد. این هویّت باید از بالا بیاید. چون آن چیزی که هویّت حق دارد، جز خدای متعال نیست. آنچه غیر خدا است، اگر هویّت خود را از او بگیرند، هویّت آنها حق میشود. اما اگر از خدا نگیرد میشود هویّت هوا و هوس؛ بلکه در قرآن کریم میگوید بیهویّتی است؛ «خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ» اصلاً بیهویّت هستند. چون بیهویّت هستند هر بادی بوزد با آن باد تکان میخورند.
در آن فرمایش حضرت امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: «النَّاسُ ثَلَاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ» خیلی توصیف عجیبی است؛ مردم سه دسته هستند: «فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ» که همان امام است، «وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ» پیرویی که دنبالهروی آن عالم است که هویّت خود را از آن عالم میگیرد و صنف سوم صنف بیهویّتیهاست که این صنف هویّت خاصّی ندارد. منظور این است که این طبیعت هویّت غیر متّصل به خدای متعال است. کار به این دسته و آن دسته و آن طایفه و این طایفه هم ندارد و هویّت هویّت پای برجایی نیست، باد از این طرف بوزد، این هویّت این طرفی میشود، باد از آن طرف بوزد، هویّت آن طرفی میشود. آن هویّت پا برجا که میفرماید، در این دو آیه دقیقاً تبیینشده است. «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ * تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا» این مثل هویّت راستین و هویّت الهی است، مثل درخت ریشهداری که ریشههای این درخت در دل زمین پهن شده است، ثابت و استوار شاخههای آن هم به آسمان رفته است و پر از میوه است. امّا کلمة الخبیثه چطور؟ «کَلِمَةٍ خَبیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ» درخت خبیث، هویّت غیر سالم، هویّت ناپاک مثل درخت از ریشه کندهای است. خیلی دقیق هم است؛ نمیگوید بیریشه معنی آن این است که ابتدای امر همۀ انسانها ریشه دارند ولی خود را از این ریشه جدا نموده است.
پس شهر عرفی باید بر مبنای این هویّتی که از شهر شرعی برمیخیزد پای بگیرد، شکل بگیرد. شهر باید هویّت داشته باشد. وقتی وارد یک شهر میشوید معلوم میشود هویّت این شهر چه هویّتی است. آیا هویّت توحید و عدل در این شهر دیده میشود یا نه؟ همان اوّل که انسان وارد شهر میشود خوب میتواند بفهمد که آیا هویّت این شهر هویّت توحید و عدل است، هویّت پیوستن به خدای متعال است، هویّت امام عدل است یا نه یک هویّت دیگر دارد. البته بحث خواهیم کرد که این هویّت ایمانی، این هویّت اسلامی، این هویّت توحید و عدلی چه لوازمی دارد. ما ابتدا لوازم کلّی آن را بیان میکنیم تا بعد به سراغ همان چیزی برویم که ما از آن به فقه نظام عمران شهری تعبیر میکنیم.
نظم، اساس شهر اسلامی
اوّلین لازم از لوازم چنین شهری نظم است؛ یعنی شهر وقتی بر مبنای عدل و توحید، بر مبنای ایمان و عمل صالح پا گرفت وقتی وارد شهر میشویم باید شهر منظّمی باشد. شهر به هم ریخته نمیتواند شهر گویای هویّت توحید و عدل باشد. منظور از نظم هم نظم عادل است؛ از اساسیترین مقوّمات عدل این است که هر چیزی جای خود باشد: «وَضَعَ الْأَشْیَاءَ مَوَاضِعَهَا» این تفسیری است که امیرالمؤمنین علیه السلام از عدل میکند: «فَوَضَعَ کُلَّ شَیْءٍ مَوْضِعَهُ» اگر قرار است اینجا جای خیابان باشد، باید خیابان باشد، یک جای که جای کوچه است، باید کوچه شود، آنجا که جای مدرسه است، باید مدرسه در آن ساخته شود و در کل هر چیزی جای خود قرار میگیرد و این از مقوِّمات عدل است.
انسان وقتی وارد یک شهر میشود ببیند که واقعاً هر چیزی سر جای خود است. پس نظم عادل اوّلین ویژگی یک شهر اسلامی است. شهری که در آن هرج و مرج نیست، نظم دارد و این نظم هم نظم مبتنی بر عدل است آن وقت این نظم عادل خواه و ناخواه در ساختمان اثر دارد، در رابطۀ ساختمانها با همدیگر اثر دارد، در جایگاه هر ساختمانی، هر نوع خدمتی اثر دارد، لذا که از جمله برجستهترین نمادهای هویّت توحید و عدل در شهر این است که مراکز حاکمیّتی، یعنی آن نمادهای حاکمیّت، حاکم در شهر حضور دارد و حضور حاکم در این شهر را با این نمادهای حاکمیّتی میبینیم و میشناسیم. اوّلین نماد حاکمیّتی در یک شهر اسلامی مساجد آن شهر است؛ مسجد در فرهنگ دینی ما بیت الله است.
اینکه بیت الله است نه به این معنا که بیتی است که به هیچ چیزی کار ندارد و فقط آنجا باید تسبیح گفت و نماز خواند، تعریف مسجد این نیست، بیت خدا است. خدا چه کسی است؟ مَلِک است؛ «یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْکُ» خداوند حاکم و فرمانروا است، هر فرمانی از او برمیخیزد: «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ * مَلِکِ النَّاسِ» خدا این است. «بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ» این ملکوت یعنی سلطنت بر هر شیء. «لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ» امر از آنِ او است، فرمان دست او است و او فرمان میدهد.
خوب حالا که اینطور شد پس این مسجدی که خانۀ خدا است، خانۀ این خدا است. نه خانۀ آن خدایی که باید جای او در خانۀ سالمندان باشد. خانۀ کسی است که مَلِک است، له الامر است، له الحکم است و خانۀ رهبر و خانۀ امام است. لذا فرمود: «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» تا آنجا که فرمود: «فی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ» در بعضی از تفاسیر آمده است که «هی المَسَاجِدُ» در بعضی از تفاسیر میگوید: «بُیُوتَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْأَوْصِیَاءِ». یا وقتی خلیفۀ اوّل از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم سؤال کرد که «وَ بِیتُ عَلیً وَ فِاطِمَةُ مِنهَا» فرمود: «نَعَم وَ مِن أفَاضِل» خانۀ علی و فاطمه از برترین اینها است.
در مباحث مربوط به فقه مسجد مطرح شد که این اشتراک حکمی بین مشاهد مشرّفۀ معصومین و مساجد که «لَا یَجُوزَ تَنجیسُ المَشَاهِد المُشرّفِهِ» است چون «فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا» است. «وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفینَ وَ الْقائِمینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُود» این خانه باید خانۀ طهارت باشد، «إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» این خانه، خانۀ طهارت است، خانۀ پاکی است. خوب مسجد نباید ناپاک باشد، نباید آلوده بشود، نباید آلودۀ به نجاست بشود. اگر هم شد میگویند وجوب ازاله وجوب فوری است. میگویند مشاهد مشرّفۀ معصومین و حرم ائمّۀ اطهار علیهم السلام حکم مساجد است. آنجا هم حرمت تنجیس دارد و اگر به نجس آلوده شد وجوب ازالۀ آن فوری است. این را ما گفتهایم؛ حکم مساجد حکم بیوت الائمّه دارد نه بالعکس. یعنی حکم وجوب الزالۀ نجاست بالأصل حکم بیوت الانبیاء و الاوصیاء است، این بیوت است. به عبارت دیگر طهارة البیت از طهارت ساکن البیت و من یُنصَبُ إلیه البیت برخاسته است. فرمود: «وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ» این ابراهیم علیه السلام امام است که مطهِّر بیت است. طهارت بیت خدا را امام بر عهده میگیرد. این بیوت که مساجد هستند، بیوت الله هستند و بعد بیوت رهبری میشوند. جلوههای حاکمیّت شهر هستند؛ لذا شکل این نماد حاکمیّت باید در دسترس کسانی باشد که نیاز به رجوع به این مرکز حاکمیّت دارد که حالا میگوییم چه ترتیبی در نظام عمران شهری برای مساجد داده شده است، چه نظمی برای این مساجد در ساختار یک شهر در نظر گرفته شده است، نظم بسیار دقیق. فاصلۀ مساجد با یکدیگر، جایگاه مسجد جامع شهر، مسجد محلۀ شهر و همچنین نهادهای و مراکز دولتی تبیین خواهد شد.
برخی ویژگیهای شهر اسلامی
نماد حاکمیّت باید وسط باشد؛ یعنی باید به یک شکلی دسترسی یکسان و برابر با این مراکز برای همۀ مردم امکان داشته باشد. خود اینکه شما یک نابرابری در دسترسی برای مردم به وجود میآورید، این با شهر گویای عدل و توحید سازگار نیست. یعنی اینکه گفتیم نظم شهر باید گویای عدل و توحید باشد و یکی از نمادهای این عدل آن است که مراکزی که میخواهد خدماترسانی کنند، باید در جایی قرار بگیرند که در دسترس همگان باشد. خود این نابرابری در دسترسی که یکی دور باشد و یکی نزدیک باشد، یکی بتواند بیاید و یکی نتواند بیاید با آن نظم شهری دینی سازگار نیست. این هم یکی از ویژگیهای نظم شهری دینی است و این تنها مربوط به مساجد نیست و همۀ مراکز خدماتی همین حالت را دارند. شهر اسلامی نمایانگر زندگی اسلامی است.
در قرآن کریم دو نوع زندگی تعریف شده است؛ یک نوع زندگی را به عنوان زندگی ذکر، زندگی مبتنی بر یاد خدا تعریف میکند که همه جای این زندگی یاد خدا موج میزند. در مقابل این زندگی یاد یا زندگی ذکر، زندگی غفلت است: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها» این نماد غفلت است؛ یعنی بالاترین جلوههای غفلت اینجا است که: «لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ» غافلها هستند. بعد در وصف وجود مقدّس نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: «فَاتَّقُوا اللَّهَ یا أُولِی الْأَلْبابِ الَّذینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً» رسولی را برای شما فرستادیم که نماد ذکر الهی و یاد است. آن وقت خطاب به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید: «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلینَ»
زندگی اسلامی، اسلامی یاد است، شهر اسلامی شهر یاد است. یعنی آدم وقتی وارد شهر اسلامی میشود باید به یاد خدا بیفتد، به یاد تقوا بیفتد، دل او برای تقوا بتپد. کسی که در شهر اسلامی زندگی میکند خود به خود میل به تقوا پیدا میکند، خود به خود پرهیز از گناه به او دست میدهد، خود به خود شائق خدا میشود و خود به خود محبّت الهی در دل او شکل میگیرد. این شهر اسلامی است. این همه تأکید شده است که از خانه که بیرون میآیید این ذکر را بگو، کار خود را میخواهی شروع بکنی این ذکر را بخوان. اینها برای چیست؟ برای اینکه این زندگی، زندگی یاد الهی شود. این کار است که مردم را میسازد و تقوا را در جامعه نهادینه میکند.
در حال حاضر شهرها به گونهای است که انسان نمیتواند به آسمان نگاه کند. بچّههایی که در این شهرها متولد میشوند، خیلی از آنها سالهای سال اصلاً ستاره نمیبینند. اگر این عکسها و فیلمها و این نرم افزارها نباشد اصلاً اینها نمیدانند ستاره یعنی چه. نه ستارهای میبینند، نه ماهی، نه خورشیدی، نه آسمانی، نه درختی و نه دشتی.
وقتی یک شهری بسازید که همۀ این شهر آسمانخراش باشد، کسی که در این شهر زندگی میکند دیگر هیچ ارتباطی با خدا پیدا نمیکند. در شهر اسلامی در اوّل ماه باید همۀ مردم ماه را ببینند. چرا این مسئلۀ استهلال این همه مشکل شده است؟ باید با بالگرد و هواپیما رؤیت هلال شود، چون شهر ما شهر درستی نیست. اگر یک شهر، شهر اسلامی باشد اوّل ماه به طور معمول مردم ماه را میبینند.
ویژگی دیگر اسراف و تبذیر است که نماد طغیان است. قرآن کریم روی این تأکید میکند؛ «إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ» «وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ» اسراف و تبذیر نماد طغیان است. یکی از لوازم فرهنگ غربی و تمدّن فعلی غرب اسراف و تبذیر است. مصرفگرایی تعبیر درستی نیست، تعبیر درستتر این است که نیاز کاذب به وجود آوردن و با تبلیغات دروغین انسانها را به التهاب مصرف واداشتند. اسراف و تبذیر از نمادهای تمدّن معاصر است. شهر اسلامی شهری است که وقتی کسی وارد آن میشود ببیند در این شهر اسراف و تبذیر نیست، نشانی از اسراف و تبذیر در ساختمان، خیابان و خدمات آن نیست.
مباحث فقه نظام عمران شهری را در سه فصل پی خواهیم گرفت که فصل اوّل کلیّات نظام عمران شهری است. فصل دوم بخش سلبی فقه نظام شهری است یعنی آنچه نباید در نظام عمران شهری باشد. بخش سوم بخش اثباتی فقه نظام عمران شهری است یعنی آنچه باید باشد این بحثی است که إنشاءالله در آینده دنبال خواهیم کرد.
