روزگار سپری شده کافه‌ها
قرار نیست این گزارش مرثیه‌ای برای پاتوق‌های از دست رفته شهرمان باشد. قصدمان نبش قبر خاطرات روزگاری که تهران قد و قواره‌ای در ابعاد ۴ محله داشت، هم نیست.
مأموریت این نوشتار در این خلاصه شده که دست ما را بگیرد و ببرد جایی در سال‌هایی که کافه‌نشینی در رنگ و رو رفته‌ترین پهنه شهرمان سخت مرسوم بود. راستش را بخواهید بهانه‌ای برای این پرسه نداشتیم. جای خالی بعضی از این پاتوق‌ها که حالا تبدیل به پاساژهای تجاری پر ازدحام و راسته‌های پر هیاهو شده‌اند، بدجوری به ما و تهرانی که قدیمی‌ها نشان از آن داشتند، دهن‌کجی می‌کند.
با این حال هنوز ردپای مبهمی از این مراکز تجمع روشنفکران و ادیبان دهه طلایی ۴۰ در شهرمان باقی است. برای همین بود که تصمیم گرفتیم تا باد، همین رد محوشده را هم در خود نپیچیده و نبرده، سراغی از نخستین کافه‌های تهران بگیریم. بسیاری از اطلاعات این گزارش تحقیقی چیزهایی نیستند که بشود درصفحه‌های مجازی پیدا کرد، باید لابه‌لای کتاب‌ها و خاطرات نویسندگان و روشنفکران 5دهه قبل دنبال آنها باشید. ما این کار را برایتان کرده‌ایم. در این پرسه پر از یاد و خاطره همراهمان باشید.
کافه فردوس (سیبیل)تکه مقوا و دست‌خط هدایت
این پاتوق به اندازه کافه نادری و به حدس و گمان برخی از مشاهیر ادبیات شاید کمی بیشتر از آن قدمت داشته باشد. پیش از هر چیز باید این را بگوییم که برای پیداکردن این کافه خیلی به خودتان زحمت ندهید. کافه فردوس کمی بالا‌تر از کافه نادری بوده و بعد از تبدیل‌شدن به مغازه اسباب‌بازی‌فروشی، حالا بخشی از آن ساختمان بانک ملی و نیمی دیگر از آن فروشگاه کت و شلوار و پارچه‌فروشی شده است. اگر کافه نادری از دهه ۴۰ به یک پاتوق رسمی تبدیل شد این افتخار از دهه ۳۰ به نام کافه فردوس ثبت شده بود. صادق هدایت و گروه ۳نفره‌اش که با خود او گروه ربعه را تشکیل می‌دادند، از نخستین نویسندگانی بودند که به این کافه آمد و شد داشتند. مجتبی مینوی، بزرگ علوی، مینباشیان، دکتر خانلری، کلنل علینقی وزیری، عبدالحسین نوشین، مسعود فرزاد و بعدها جلال آل‌احمد و حلقه یارانش از شناخته شده‌ترین چهره‌هایی بودند که به این کافه رفت‌وآمد داشتند. صاحب کافه، پیرمرد ارمنی بداخلاق و کم‌حرفی بوده که بنا به شهادت برخی از نویسندگان، سبیل‌های از بناگوش دررفته‌ای شبیه به سبیل‌های شاه‌عباس داشته است. به همین دلیل این کافه در ادبیات شفاهی معاصر به کافه«سیبیل» هم شهرت داشت.
کافه فردوس در اصل قنادی بوده که با شیر و قهوه و چای و شیرینی از مشتریان پذیرایی می‌کرده است. صاحب کافه، کاتولیک بوده و ازدواج نکرده بوده. می‌گویند با همه بداخلاقی‌اش، به نویسندگانی چون صادق هدایت احترام ویژه‌ای می‌گذاشته است. مشهور است که یک‌بار هدایت، سیبیل را در حال غرولندکردن می‌بیند. علت ناراحتی‌اش را جویا می‌شود. صاحب کافه حسابی از دست مشتریانی که سیگارشان را در فنجان قهوه‌شان خاموش می‌کردند، کفری بوده است. هدایت که می‌دانسته این هم یکی از آن اداهای روشنفکری است درخواست یک مقوا و قلم می‌کند. بعد با خط خوش‌اش به طنز روی آن می‌نویسد: «از آقایانی که عادت کرده‌اند سیگارشان را در فنجان قهوه‌شان خاموش کنند، استدعا می‌شود قبلا به ما خبر دهند تا ما در زیرسیگاری برایشان قهوه سرو کنیم.» سیبیل هم به خواست هدایت این نوشته را روی دیوار و جایی مقابل چشم همه نصب می‌کند. می‌گویند بعد از آن دیگر در هیچ فنجان قهوه‌ای ته‌سیگار پیدا نشد و صاحب کافه با دیدن هدایت همیشه کیفور می‌شد.
درباره خیابان کافه‌های تهران چه می‌دانید؟لاله‌زار؛ خیابان کافه‌ها
این روز‌ها واژه پاتوق بیشتر از آنکه فکرش را بکنید، فراگیر شده است. حالا بچه‌های دبستانی هر محله هم برای خودشان محل تجمعی دارند. در تهران ۵ دهه پیش پاتوق‌ها جای تجمع دوستان و آشنایانی بود که به‌نوعی همفکر و همراه هم بودند، علاقه‌های مشترک داشتند یا برای هدف معینی تلاش می‌کردند. این افراد معمولا دیدار‌‌هایشان را خارج از منازل و محیط کارشان انجام می‌دادند. از آنجا که یک سر روشنفکری ما همیشه مبارزه با دیکتاتوری و رژیم‌های خودکامه بوده بیشتر این پاتوق‌ها که کافه‌های جمع و جوری در دل خیابان‌های شلوغ شهر بودند، توسط این افراد قرق می‌شدند. ناگفته پیداست که این کافه‌ها و رفت‌وآمد میان آنها همیشه از سوی سرویس‌های اطلاعاتی و جاسوسی رژیم رصد می‌شد و گاهی کار به تعطیلی چندروزه این پاتوق‌ها هم می‌کشید.
نخستین کافه‌های تهران در خیابان لاله‌زار و بعد از آن در خیابان نادری (جمهوری فعلی) ساخته شدند. می‌گویند آمد و شد قشر روشنفکر و ادیب دهه ۳۰ و۴۰ به این کافه‌ها که بعدها هر یک از آنها محور جریان‌سازی در ادبیات معاصرمان شدند، به اندازه‌ای بوده که اگر گارسون‌های این رستوران‌های کوچک آن دوره را پیدا کنیم، به منبعی از ادبیات شفاهی معاصر دسترسی پیدا کرده‌ایم! اما درباره خیابان اصلی کافه‌های تهران می‌توان گفت که در اواخر سلطنت فتحعلی شاه قاجار و اوایل دوره محمدشاه، لاله‌زار فعلی خارج از شهر تهران قرار داشت. چون ارگ سلطنتی منتهی‌الیه شهر بود. فتحعلی‌شاه و محمدشاه سواره از ارگ برای گردش به باغ لاله‌زار می‌رفتند و هر وقت سفیری یا نماینده‌ای از طرف دولت‌های خارجی به تهران وارد می‌شد، در باغ لاله‌زار از آنها پذیرایی می‌کردند. کم‌کم زمین‌های باغ لاله‌زار تبدیل به خانه و دکان شد و درخت‌های آن را بریدند و چون خانه میرزا اصغرخان اتابک در لاله‌زار واقع شده بود، برای تسهیل آمد و رفت او یک خط واگن اسبی از میدان توپخانه تا لاله‌زار کشیده شد. دو خیابان از باغ لاله‌زار بیرون آمد که یکی همین لاله‌زار و دیگری خیابان سعدی است که چون بدون درخت شده بود، آن را خیابان لختی می‌گفتند. خیابان لاله‌زار از اوایل مشروطه رو به ترقی گذاشت. نخستین مهمانخانه ایرانی به نام گراند هتل در این خیابان ساخته شد.
کافه‌ها هم روزبه‌روز در این خیابان بیشتر شدند. ساخت گراند هتل و رونقی که رفت‌وآمد شخصیت‌ها به این خیابان داد، کم‌کم آن‌را به‌صورت تفرجگاه عمومی درآورد؛ از صبح دسته دسته، مردان و زنان برای خرید و گردش به این خیابان می‌رفتند اما همین که آفتاب غروب می‌کرد سر و کله پاسبان‌ها و مأموران نظمیه در لاله‌زار پیدا می‌شد. آنها ماموریت داشتند که جلوی ورود زنان را در آن وقت شب برای ورود به لاله‌زار بگیرند، هیچ زنی حق عبور از این خیابان و خیابان کناری آن یعنی خیابان لختی را نداشت. خیابان لاله‌زار و کافه‌هایش زمانی نماد نوگرایی و هنر ایران بود و شانزه‌لیزه تهران لقب گرفته بود. بسیاری از تئاترها، رستوران‌ها، تجارت‌خانه‌ها، کافه‌ها، خیاط‌خانه‌ها، سینماها و فروشگاه‌های معروف ایران در این خیابان قرار داشتند.
کافه فیروزکافهای که پاســاژ شد
این کافه هم حد وسط کافه نادری و کافه فردوس در خیابان نادری (جمهوری فعلی) قرار داشت. از آنجا که منوی ارزان‌قیمت‌تری نسبت به این دو کافه داشت، کمی شلوغ‌تر از آنها بود. کافه فیروز هم قنادی بود که با شیر و چای و گاتا (نوعی شیرینی ارمنی) از مشتریان پذیرایی می‌کرد. کافه فردوس در اواخر دهه ۴۰ تخریب شد و از آن پس کافه فیروز پاتوق افرادی مانند مهدی اخوان ثالث، جلال آل‌احمد، محمود آزاد، مشرف تهرانی، شمس آل‌احمد، جلال خسروشاهی و فروغ فرخزاد شد. سهراب سپهری و بیوک مصطفوی نیز از شاعرانی بودند که گاهی به این پاتوق سر می‌زدند. در این کافه، نوشیدنی الکلی سرو نمی‌شد و اهالی اهل قلم به‌ویژه در تابستان‌ها خیلی راحت یکدیگر را در سالن نه چندان بزرگ آن پیدا می‌کردند. می‌گویند آل‌احمد از نویسنده‌هایی بود که چای ترکی (لیوانی) را به منوی این قنادی اضافه کرد؛ نوشیدنی‌ای که هم در زمستان مشتری داشت و هم در چله داغ تابستان. متأسفانه حالا دیگر نشانی از این کافه در خیابان جمهوری باقی‌نمانده و اگر از پیرمرد‌های قدیمی خیابان سراغ آن را بگیری، پاساژ تجاری 10طبقه بد قواره‌ای را نشانت می‌دهند که میان دود و دم این خیابان به‌سختی نفس می‌کشد.
کافه‌ای به سبک غربی‌ها
با اینکه این کافه برای بیشتر از ۲۰ تا ۳۰ نفر گنجایش نداشت، اما در اواخر دهه ۴۰ تبدیل به یکی از مهم‌ترین مراکز ملاقات‌های نویسندگان و روشنفکران آن دوره شده بود. دانشجویان هم زیاد به این کافه رفت‌وآمد داشتند. این پاتوق درست در ابتدای خیابان قوام‌السلطنه (سی تیر فعلی) قرار داشت. ریویررا نخستین کافه‌ای بود که به سبک کافه‌های غربی ساخته شده بود. می‌گویند همیشه به سبک کلوب‌های فرنگی تاریک و کم‌نور بود و سقف کوتاه آن در تابستان‌ها محیط را خنک و در زمستان‌ها آن سالن جمع‌وجور و دلنشین را گرم نگه می‌داشته است. خلاصه اینکه آن‌دسته از روشنفکرانی که در طول سال‌های اقامت‌شان در فرنگ به کافه‌های مختلف رفت‌وآمد داشتند، بیش از دیگران به این کافه سر می‌زدند. از آنجا که این کافه در نزدیکی مدرسه فیروز بهرام و مدرسه دخترانه ارامنه قرار داشت، بخشی از مشتریان همیشه از میان بچه‌مدرسه‌ای‌ها بودند. قهوه، بستنی، کافه گلاسه و چند نوع استیک منوی این کافه را تشکیل می‌داده است. کافه ریویررا هم حالا سال‌هاست تبدیل به فروشگاهی شده که در آن لباس‌های مارک‌دار با برند‌های معروف فروخته می‌شود؛هرچند ظاهر قدیمی فروشگاه هیچ سنخیتی با قیمت‌های کلان لباس‌های مغازه ندارد.
هندوانه خوری در حیاط پشتی
نام این کافه قدیمی بی‌شک خاطرات یکی از کلیشه‌ای‌ترین پاتوق‌های شاعران و نویسندگان بنام پایتخت را رقم می‌زند. از کنار پل حافظ که به سمت شرق خیابان جمهوری بپیچی، کمی نرسیده به نخستین چهارراه، ساختمانی قدیمی را که بالای سرش نوشته شده؛ هتل رستوران نادری خواهی دید. این کافه در سال ۱۳۰۶ توسط مهاجری ارمنی به‌نام «خاچیک مادیکیانس» ساخته شد. می‌گویند خاچیک همیشه به این موضوع می‌نازیده که غذاهای فرنگی مانند بیف استراگانف، بیفتک، شاتو بریان و دسر‌هایی مانند کافه گلاسه و قهوه‌های ترک و فرانسه و اسپرسو برای نخستین بار در منوی کافه او به مشتریان تهرانی ارائه شده است. کافه رستوران نادری هنوز به همان هیبت قدیمی خود پابرجا مانده است. اگرچه تا همین چند سال پیش زمزمه‌هایی از فروش آن به گوش می‌رسید، اما انگار خوشبختانه این معامله سر نگرفته و این کافه همچنان یادآور گردهمایی ادیبان سال‌های دور تهران است. کافه نادری از ۳قسمت سالن اول، سالن دوم و حیاط‌پشتی تشکیل شده است. از میان این سه بخش، حالا رونق بیشتر این پاتوق سهم سالن اول که مخصوص سرو انواع دسر و بستنی بود، شده است.
سالن دوم همچنان ویژه صرف غذاست و حالا بیش از ۳ دهه می‌شود که از رفت‌وآمد مشتریان تابستانی به حیاط پشتی کافه خبری نیست. کافه نادری محفل روشنفکران و نویسندگان زیادی بوده است. صادق هدایت، جلال آل احمد، سیمین دانشور، نصرت رحمانی، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، یدالله رؤیایی و سیروس طاهباز، از نام‌آشنا‌ترین افرادی هستند که روزگاری مهمان این کافه می‌شدند و هرکس سر دیدار آنها را داشت، راهش را به طرف خیابان جمهوری کج می‌کرد. کافه نادری در اواخر دهه ۳۰ پاتوق توده‌ای‌ها هم بود که بعدها با حضور انشعابیونی چون جلال آل‌احمد و یارانش، رفت‌وآمد این افراد به آنجا کمرنگ‌تر شد. کافه نادری هنوز که هنوز است در ۲ سالن خود برای ۱۴۰ نفر گنجایش دارد. میز و صندلی‌های آن قدیمی هستند و هر چند دیگر نمی‌توانی نشانی از گارسون‌هایی ببینی که با بشقاب‌هایی پر از قاچ‌های قرمز هندوانه میان میز و صندلی‌های مملو از مشتری حیاط پشتی به‌سختی راه می‌روند، اما تماشای درختان لخت و عور از برگ‌های سبز حیاط هنوز هم به دل خیلی از مشتری‌های قدیمی این پاتوق روشنفکری می‌نشیند.
کافه قنادی مینیونبفرمایید شکلات
کافه می‌نیون از حدود سال ۱۳۱۳ در خیابان سعدی تاسیس شد. صاحب قنادی می‌نیون مردی بود از اهالی اوکراین که انقلاب کمونیستی شوروی سابق و تحمل 4 سال زندان، نهایتا او را به ایران کشانده بود. خانواده آقای «بوغوسیان» قبل از او به ایران مهاجرت کرده بودند. اونیک، روبن و گریگور، پسران وی پس از مرگش کافه قنادی می‌نیون را اداره می‌کنند. می‌نیون لغتی فرانسوی به معنای ظریف است. کافه قنادی می‌نیون به دلیل شکلات‌هایی که عرضه می‌کند مشهور است. کافه قنادی می‌نیون، پس از گذشت 70 سال همچنان پا برجاست و مشتریان خاص خود را دارد.
پاتوق کارگری، پاتوق روشنفکری
این رستوران در اواخر دهه ۴۰ ابتدا پاتوق کارگر جماعت بود. اما به برکت حضور روشنفکران در کافه ریویررا که در نزدیکی آن بود، این رستوران توسط روشنفکران هم کشف شد و عاقبت این غذاخوری ارزان‌قیمت از دست جماعت کارگران به‌دست نویسندگان افتاد. برش، کتلت و کوفته تبریزی از اصلی‌ترین غذاهایی بود که همیشه در رستوران گل‌رضاییه سرو می‌شد. می‌گویند بهای گران‌ترین غذای این رستوران در سال‌های دهه ۴۰، دست بالا تنها ۲۵ ریال می‌شده است. صاحب رستوران، جوان آذری‌زبانی بود که همه مشتریانش را در دومین نوبت ورود به رستورانش با نام کوچک می‌شناخت و با آنها سلام و احوالپرسی می‌کرد. خیلی‌ها به‌خاطر خلق‌خوش او بهای همین غذاهای ارزان‌قیمت را هم قسطی می‌پرداختند و میز و صندلی‌های آن در ساعت‌های ناهار و عصرانه و شام لحظه‌ای از مشتریان خالی نمی‌شد. این رستوران کمی بالا‌تر از خانه قوام، نخست‌وزیر دوره پهلوی اول و دوم قرار داشت که حالا تبدیل به موزه آبگینه شده است. پاتوق گل‌رضاییه هنوز هم به قوت خود باقی است. صاحب با ذوق کافه، هنوز از اشیای قدیمی آن مانند بخاری هیزمی، میز و صندلی و ظروف استفاده می‌کند و اگر مهمان آن شوید تماشای عکس‌ها و نقاشی‌های رنگ و رو رفته‌ای که سال‌هاست به دیوار کافه نصب شده‌اند، برای دقایقی جذب‌تان می‌کند.
کافه بستنی زعفرانی و فالوده
کافه لقانطه کافه‌ای در ابتدای خیابان باب همایون بود و شعبه‌ای هم در میدان بهارستان داشت. صاحبش «غلامحسین خان لقانطه» بود. گلدان‌ها و قلیان‌های بلوری را دورتادور حوض کاشی‌ای می‌گذاشتند که بیرون از کافه ساخته بودند. کافه لقانطه از کافه‌هایی است که در زمان مشروطه پاتوق روشنفکران بود. لقانطه از اولین بستنی فروشی‌های شهر بود. بستنی و فالوده لقانطه زبانزد بود. گرانقیمت بود و دو برابر کافه‌های دیگر از مشتری‌ها پول می‌گرفت؛ مشتریانش هم همه از اعیان و اشراف بودند و غروب که می‌شد، با کالسکه و درشکه‌های خود به این کافه سر می‌زدند و تفریح و استراحت می‌کردند. چلچراغ‌ها و تابلو‌ها و دیوارکوب‌ها، جلوه خیره کننده‌ای به فضای داخلی این کافه می‌بخشیدند. امروز چیزی از این کافه به عنوان اولین کافه‌های تهران به سبک فرنگی باقی نمانده است. کافه لقانطه به نوعی الگویی بود برای برپا کردن کافه‌هایی که بعدها تاسیس شدند، مثل کافه نادری.
کافه آخر هفته‌های تهران قدیمی‌ها
این روز‌ها جای «کافه شهرداری» تئا‌تر شهر را داریم و تالار‌هایش را. کافه‌ای در یکی از چهارراه‌های اصلی شهر که پنج شنبه‌ها و جمعه‌ها خانواده‌ها را به بیرون از خانه‌ها می‌کشاند؛هم فال بود و هم تماشا؛ مردم در کنار کافه شهرداری، به تماشای سیرک و تفریح می‌پرداختند. روشنفکران و هنرمندان دهه‌های 30 و 40، در اینجا هم، مثل کافه‌های دیگر حضور داشتند. سال ۱۳۴۶ بود که کافه شهرداری آخرین نفس‌هایش را در دل شهری که در حال بزرگ شدن بود کشید. قرار بود به جایش هتل بزرگی بسازند اما در نهایت، در بهمن ماه سال ۱۳۵۱، ساختمان تئا‌تر شهر در این مکان افتتاح شد؛ ساختمانی که قلب تپنده تئا‌تر کشور شد. کافه شهرداری، با وجود رفت و آمد روشنفکران و هنرمندان، از کافه‌هایی بود که مردم عادی در آن دور هم جمع می‌شدند و آخر هفته خود را در آن می‌گذراندند.
رستوران کوچینی
فرهاد مهراد، خواننده پر طرفدار کافه رستوران کوچینی بود. کافه رستوران کوچینی که چند دهه پس از کافه نادری ساخته شده بود، در خیابان فلسطین (کاخ سابق) و تقاطع بلوار کشاورز (بلوار الیزابت) قرار داشت. بانی این کافه، رستوران و نگارخانه را با این هدف ساخت تا مکانی برای پرورش و رشد استعدادهای هنری در رشته‌‌های مختلف باشد. خیلی‌ها کافه رستوران کوچینی را در ردیف اولین کافه گالری‌های شهر قرار می‌دهند. هرقدر که کافه نادری و گل رضائیه و فردوسی و فیروز پاتوق نویسنده‌ها و اهل ادب بودند، کافه کوچینی محلی برای دیدارهای اهل موسیقی بود. فرهاد برای اولین بار ترانه معروف «جمعه» را در این کافه رستوران خواند؛«جمعه‌ها خون جای بارون می‌چکه».رستوران کوچینی هنوز هم باقی است.
پیرمردی از فرانسه
پیشخوان کوچکی داشت با 4،5 تا میز و صندلی که در فضای بیست و چند متری دور هم چیده شده بود. کافه «ماسکوت» نامی بود که برای این محل سر زبان‌ها می‌گشت اما خود مغازه تابلویی که نشان از نامش داشته باشد نداشت. «موسیو ایزاک» پیرمرد اهل فرانسه صاحب این کافه کوچک بود که آن را بی‌شباهت به دکه‌های فقیرانه 30 سال پیش‌تر فرانسه نمی‌دانستند. ماسکوت غذاهای بدون گوشت به مشتری‌هایش می‌داد؛ خیار، گوجه فرنگی، عدس و لوبیای پخته، تخم مرغ آب پز، کلم پیچ خرد کرده، کاهو، اسفناج پخته، تربچه، سبزی خام و از این قبیل خوراکی‌ها در منوی این کافه بود. مشتریان ماسکوت را از طبقه خاصی می‌دانند؛ چون غذاهای آن باب دندان مردم معمول کافه رو نبود. پروفسور محسن هشترودی، ذبیح بهروز، دکتر پرویز ناتل خانلری، پرویز داریوش، داریوش سیاسی، حسن قائمیان، فریدون فروردین، دکتر روح بخش، هوشنگ فروردین، مهدی آرزمی، اکبر مشکین، صادق چوبک، صادق هدایت و... از جمله کسانی بودند که گاهی گذرشان به کافه ماسکوت می‌افتاد و یا چند باری به آن سر زده بودند.
کافه نشینی آداب دارد. مخصوصا اگر بحث ،بحث کافه‌نشینی در تهران قدیم باشد؛ زمانه‌ای که کافه رفتن و نوشیدن و میل کردن چیزی، بهانه‌ای باشد برای دیدن نویسنده‌هایی که تاریخ معاصر ادبیات را بسازند. آن سال‌ها چیزی که در منوی کافه‌ها دیده می‌شد کمتر اهمیت داشت. آنچه یک کافه را رفتنی می‌کرد جمعی بود که در آن حاضر می‌شدند.
«جمع شدن در این کافه‌ها صرفا محدود به دیدارهای دوستانه نمی‌شد؛آنها کار می‌کردند. بارز‌ترین مثالی که می‌توانم به آن اشاره کنم نوشتن و چاپ «وغ وغ ساهاب» بود.» اینها را جهانگیر هدایت درباره
کافه نشینی دهه 30 و 40 می‌گوید و تاثیری که از خود به جای گذاشت.
کافه‌ها این روز‌ها هم نقش «پاتوقی» خود را حفظ کرده‌اند. «کافی من»ها پس از 2،3 بار دیدن مشتری در کافه‌شان کم کم با سلیقه و ذائقه آنها آشنا می‌شوند. صدا‌زدن مشتری‌ها به نام کوچکشان، از رسم‌های قدیمی کافه‌های شهر است. و جمله‌ای که مشتری‌ها گفتنش را دوست دارند: «همان همیشگی»، حتی اگر گاهی میل‌‌شان چیزی به جز همان همیشگی دوست داشته باشد.
آداب کافه نشینی این روز‌ها کمی متفاوت‌تر شده. اگر سال‌هایی از دهه 30 و 40 نام نویسندگان و ادیبان کافه‌ها را به شهرت می‌کشاند، این سال‌ها بازیگران سینما و تئا‌تر میدان کافه‌ها را در دست دارند. بر خلاف آن سال‌ها که جمعی از نویسندگان در کافه‌ها در کنار هم بودند، این سال‌ها هنرپیشه‌ها، کافه‌ها و رستوران‌های مخصوص خود را دارند که برای دیدنشان باید سفرهای مارکوپولویی را در طول و عرض خیابان‌های شهر آغاز کرد.
کافه‌های ریز و درشتی در شهر پا می‌گیرند که فارغ از اداهای روشنفکری، با کتابخانه و آرشیو مجله‌ها و گاهی اجرای موسیقی زنده، سعی دارند تا مردم را به کافه نشینی دوباره عادت بدهند و فضایی شبیه کافه‌های سرشار از زندگی سال‌های کافه نشینی را دوباره بسازند.
کافه‌های قدیمی خراب شده‌اند و جایشان را پاساژهای تجاری و مراکز خرید چندین طبقه گرفته‌اند. مراکز خرید اما از تاسیس کافه غافل نمانده‌اند. کافه‌های قدیمی شهر، جای خود را به کافه‌های لوکسی داده‌اند که مشتری‌های اغلب آنها، شهروندان خسته از خرید در پاساژ‌ها هستند؛ مانند تخته‌ای بر موج، ساعتی در کافه‌اند و بعد موج آنها را با خود می‌برد.
