نفی گوشه نشینی و انزواطلبی در آموزه های دینی/ تاریخچۀ رهبانیت

دسته‌بندی: دینی و مذهبی
تاریخ انتشار: ۱۳۹۶ آذر ۲۵, شنبه ساعت ۱۱:۱۰۰ رأیبدون امتیاز
نفی گوشه نشینی و انزواطلبی در آموزه های دینی/ تاریخچۀ رهبانیت

آیت الله رمضانی گفت: تتبع و تفحص در متون ادیان الهی، انزوا طلبی و عزلت نشینی را ـ در روح آموزه های وحیانی توسط پیامبران  الهی ـ نفی می کند.

به گزارش خبرگزاری مهر، متن زیر خطبه های نماز جمعه این هفته هامبورگ است که در ادامه می خوانید؛

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین و الحمد لله الذی لا مُضادّ له فی مُلکه و لا مُنازِعَ لَهُ فی أمره. الحمدالله الذی لا شریک لَهُ فی خلقه ولا شبیه لَهُ فی عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سیدّنا ونبیّنا محمّد صلّی الله علیه وعلی آله الطاهرین واصحابه المنتجبین.

عبادالله ! أُوصیکم و نفسی بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه.

یکی از مسائل بسیار مهمی که دین مبین اسلام برای آن اهمیت زیادی قائل است، موضوع زندگی اجتماعی افراد بشر است. از همین رو ضمن تأکید بر این سبک زندگی، انتخاب سایر شیوه های زندگی نظیر: «عزلت و گوشه نشینی و انزوا طلبی» را امری نامطلوب می شمارد. به همین جهت تلاش می کند جامعۀ مسلمین را به اجتماع گرایی و تعامل با انسانها ـ و به تعبیر دیگر به هم زیستی و به یکدیگر کمک کردن و روح تعاون و یاری رساندن ـ سوق دهد. لذا سؤال اساسی که در این موضوع قابل طرح است، این است که آیا انسان در گرایش به هر یک از این دو طبیعتی (فردگرایی ـ جمع گرایی) که دارد باید بر اساس آن حرکت نماید؟ یا اینکه هیچ گرایشی در وجود انسان نیست؟ و به دنبال این بحث آیا اصالت با فرد انسانی است یا جامعه؟

اصالت فردگرایی یا جمع گرایی

در خصوص موضوع مورد بحث، دید گاه های متفاوتی وجود دارد، بدین بیان که برخی «انزوا طلبی» را ترجیح داده، و برخی «اجتماع گرایی» را پسندیده اند. چه اینکه برخی اصالت را به فرد داده، و برخی به اصالت جمع معتقد شده اند؛ و نیز بعضی طبع و طبیعت انسان را مدنی و اجتماع گرا می دانند و برخی بر خلاف آن نظر داده اند.

بررسی اجمالی در آیات قرآن نشان می دهد که قرآن کریم دربارۀ انسان به شکل های فراوانی از جمع گرایی ایشان سخن به میان آورده است. بدین بیان که این کتاب نورانی و وحیانی، در کنار هم بودن و زندگی جمعی و توسعه ارتباطات را در عرصه های مختلف مورد تأکید قرار داده، و به نوعی از گوشه نشینی و فاصله با اجتماع، و با تعابیر مخصوص به خود انسان را از «رُهبانیت و عُزلت و انزوا طلبی» پرهیز داده، و این نوع سبک زندگی را بدعتی تهدیدآور در حیات اجتماعی انسان دانسته است.[۱]

تاریخچۀ رهبانیت

در برهه ای از تاریخ بشر در حدود قرن سوم میلادی با ظهور امپراطوری رومی «دیسیوس» و مبارزه شدید او با پیروان حضرت مسیح(ع) این بدعت و سبک زندگی پیدا شد. زیرا پیروان آن حضرت(ع) پس از شکست از این امپراطور مستبد و خونخوار، به کوه ها و بیابان ها پناه بردند و بذر رهبانیت در میان آنان پاشیده شد.[۲]

نفی گوشه نشینی و انزواطلبی در آموزه های ادیان الهی

تتبع و تفحص در متون ادیان الهی، انزوا طلبی و عزلت نشینی را ـ در روح آموزه های وحیانی توسط پیامبران الهی ـ نفی می کند. به این بیان که حتی این موضوع در تعلیمات سه قرن اول میلادی در میان مسیحیت وجود نداشته است، بلکه به وسیلۀ افراد نادان ـ و بدون آنکه ربطی به آموزه های صحیح مسیحیت داشته باشد ـ به عنوان یک سنت نادرست پدید آمده است. لازم به ذکر است یکی از مباحثی که میان جامعه شناسان اسلامی و غیر اسلامی مطرح شده و بسیاری آن را پذیرفته اند، این است که انسان موجودی مدنی بالطبع است. به این معنا که آدمی بر اساس طبیعتی که دارد، اجتماعی آفریده شده تا بر اساس آن بتواند در کنار سایر هم نوعانش بر اساس قواعد و ضوابط خاصی زندگی کند. برخی دیگر از جامعه شناسان، اجتماعی بودن انسان را به گونه ای دیگر تفسیر نموده اند، به این بیان که چون آدمیان نیازهای متنوعی دارند به تنهایی نمی توانند نیازهای خود را تأمین کنند؛ بلکه برای رفع نیازمندی های خود به یکدیگر احتیاج دارند.

اصالت جمع گرایی از منظر قرآن

نیازهای گوناگون آدمی همچون نیاز به مسکن، غذا، بهداشت، امنیت و ... اثبات می کند که انسان قادر نیست به تنهائی همۀ آنها را تأمین کند. پس می بایست انسان ها از طریق ارتباط با یکدیگر و تعامل سازنده، نیازهای مختلف خود را تأمین کرده و بر مشکلات فائق آیند.

خدای تعالی نیز در قرآن کریم ضمن تأکید بر زندگی اجتماعی، در بخش عمده ای از آیات به برخی از قواعد زندگی اجتماعی پرداخته است. که از میان آنها به این آیات می توان اشاره نمود: «تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ؛ و (همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید! و (هرگز) در راه گناه و تعدّی همکاری ننمایید!»،[۳] «اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی‏؛ عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیکتر است!»،[۴] « یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی‏ وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیر؛ ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره ‏ها و قبیله‏ ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ (اینها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‏ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است!»[۵]

این سنخ آیات مربوط به حوزه های اجتماعی در قرآن کریم فراوان است، به گونه ای که می توان بر اساس کتاب و سنت و دلیل عقلی ادّعا نمود و به این نتیجه دست یافت که اصل زندگی انسان بر اجتماع گرایی بنا نهاده شده، و با فراهم شدن شرایط مطلوب در جامعه، انسانها می توانند به اهداف عالیه خود مانند: کرامت، عدالت و امنیت نائل شوند. لذا گوشه گیری و انزوا طلبی نه با فطرت انسان سازگاری دارد و نه با روح آموزه های اسلام! بلکه حتی اسلام در عبادات هم روح جمع گرایی را ترویج می کند. مانند: نماز جماعت و جمعه، احکام و مباحث مربوط به حقوق بشر، و سایر احکام اجتماعی نظیر: امر به معروف و نهی از منکر، قوانین مدنی و شهروندی و... . از همین رو اسلام یک دین اجتماعی بوده، و نسبت به توسعه روابط بشری و همکاری و زندگی مسالمت آمیز احکام فراوانی دارد.

دقت نظر در آیاتی که به مسائل اجتماعی انسان اشاره دارد، هر آیه ای به یک نوع، به موضوع جمع گرایی تأکید می کند که این دو آیه نمونه ای از آن آیات هستند: «وَ إِنْ یُریدُوا أَنْ یَخْدَعُوکَ فَإِنَّ حَسْبَکَ اللَّهُ هُوَ الَّذی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنینَ * وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً ما أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ؛ و اگر بخواهند تو را فریب دهند، خدا برای تو کافی است؛ او همان کسی است که تو را، با یاری خود و مؤمنان، تقویت کرد * و دلهای آنها را با هم، الفت داد! اگر تمام آنچه را روی زمین است صرف می ‏کردی که میان دلهای آنان الفت دهی، نمی ‏توانستی! ولی خداوند در میان آنها الفت ایجاد کرد! او توانا و حکیم است!».[۶]

بر اساس آیه ای که مرور شد اگر اسلام برای انزوا و گوشه گیری و عزلت گزینی ارزش قائل بود، هیچگاه تألیف میان قلوب مؤمنین و پیوند آنها را به یکدیگر به عنوان یک معجزۀ بزرگ برای پیامبر اکرم(ص) بیان نمی کرد. این نوع بیان بر این مهم تأکید می ورزد که پیوند دلها و یکپارچگی روحیۀ جمع گرایی امری ضروری و لازم است. زیرا این مسأله یک از مهم ترین رسالت های پیامبر اکرم(ص) می باشد. چرا که آن پیامبر رحمت و مهربانی ها(ص) فرهنگ منحط جاهلیت زمانۀ خود را، که بر پایۀ جهل و جهالت و نادانی استوار بود، و کینه و حقد و حسادت و جنگ و جدایی، نتیجۀ آن فرهنگ بود را، با آموزه هایی مبتنی بر رحمت، الفت، (یعنی اجتماع توأم با انسجام) انس و الیتام تبدیل نمود؛ و دلهای آکنده از بغض و کینه را به مهر و عطوفت و سازگاری مبدل ساخت. که این تغییر ساختار در روح و جسم آدمی، یکی از مهم ترین و ژرف ترین معجزات پیامبر اعظم(ص) بود.

چرا که فرهنگ جاهلی آمیخته با خشونت و بی رحمی را به فرهنگ نبوی توأم نموده، و به روحیۀ هم گرایی و کمک رسانی تبدیل کرد؛ که بهترین نمود آن برخورد انسان دوستانه انصار نسبت به مهاجرین بود که پس از ورود آنان به مدینه، انجام گرفت.

همچنین آشتی میان اقوامی که دهها سال با کینه و جنگ و خشونت زندگی می کردند و آنها را با هم برادر نمودن و روحیه تعاون و مدارا را در آنها احیاء و زنده کردن، نمونه ای دیگر از تغییرات فرهنگی نبی مکرم اسلام(ص) در روزگار خود است. خدای تعالی در قرآن کریم نیز این نعمت بزرگ دوری از کینه ها و فاصله ها را مورد تأکید قرار داده، و در خصوص آن می فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی‏ شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون‏؛ و همگی به ریسمان خدا [قرآن و اسلام، و هر گونه وسیله وحدت‏]، چنگ زنید، و پراکنده نشوید! و نعمت (بزرگِ) خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید، و او میان دلهای شما، الفت ایجاد کرد، و به برکتِ نعمتِ او، برادر شدید! و شما بر لبِ حفره ‏ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد؛ این چنین، خداوند آیات خود را برای شما آشکار می ‏سازد؛ شاید پذیرای هدایت شوید».[۷]

یکی از آموزه های مهم در این آیه این است که پس از دعوت به وحدت و انسجام بر اساس «اعتصام به حبل الله» اگر انسان در مسیر انزوا و عزلت قرار گیرد، دوستی و اتحاد بر اساس اعتصام به حبل الله برای گروه های مختلف معنا و مفهومی نمی داشت. لذا بسیار جالب است که بدانیم آیه مزبور، عداوت و دشمنی را یک از سنت های عصر جاهلی بشر شمرده، و دوستی و محبت را از ویژگی های آموزه های وحیانی اسلام می داند. لذا می فرماید: در گذشته دشمن بودید و امروز برادر یکدیگرید. همچنین با بیان دیگری بر این نکته تأکید می کند که در گذشته شما بر لب حفره ای از آتش بودید، امّا خداوند شما را از آنجا برگرفت و نجات داد؛ و این گونه خداوند آیات خود را بر شما آشکار می سازد تا هدایت شوید. «وَ کُنْتُمْ عَلی‏ شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ ...».

[۱]. «وَ رَهْبانِیَّةً ابْتَدَعُوها ما کَتَبْناها عَلَیْهِمْ؛ و رهبانیتی را (ترک دنیا و انقطاع از مردم برای عبادت را) هم از خود اختراع کردند که ما برایشان مقرر نداشته بودیم‏»(الحدید/۲۷).

[۲]. دائرة المعارف قرن بیستم، ماده رهب.

[۳]. المائدة/۲.

[۴]. المائدة/۸.

[۵]. الحجرات/۱۳.

[۶]. الأنفال/۶۲ـ۶۳.

[۷]. آل عمران/۱۰۳.

اشتراک‌گذاری

این مطلب برای شما مفید بود؟

بازخورد شما به بهبود کیفیت مطالب کمک می‌کند.

در حال بررسی رأی شما...