
شفقنا- سید علی خرم؛ نماینده پیشین ایران در مقر اروپایی سازمان ملل متحد در نوشتاری با عنوان برجام و شکلاتهای ترامپ در روزنامه اعتماد نوشت؛
با صدور ضربالاجل دونالد ترامپ، رییسجمهور امریکا برای خروج از برجام، گمانهزنیها در مورد واکنش کشورهای اروپایی در مقابل تهدیدهای امریکا به خروج از برجام و آینده توافق هستهای با ایران افزایش یافته است. سوال این است که طی چهار ماه آینده اروپاییها تصمیم میگیرند ایران را تحت فشار قرار دهند تا خواستههای ترامپ را عملی کند یا اینکه ترامپ را تحت فشار میگذارند تا در برجام باقی بماند. به گمان من شاید هیچ کدام از دو گزینه رخ ندهد. کاری که اروپاییها میکنند این است که مانند دو سال گذشته به دونالد ترامپ یادآوری خواهند کرد که برجام یک توافق چندجانبه بینالمللی است و قطعنامه شورای امنیت آن را ضمانت کرده و نمیتوان آن را نقض کرد. اروپاییها بر این موضوع تاکید دارند که مادامی که ایران تعهدات خود را بر اساس برجام اجرا میکند، طرفهای دیگر هم باید به آن متعهد بمانند.
چند عامل دیگر در این موضوع قابل توجه است. اروپاییها سعی میکنند که همیشه به ترامپ نه نگویند. مقامهای اروپایی میدانند که ترامپ یک شخصیت غیرقابل پیشبینی و غیرمنطقی است، متوجه هستند که تصمیمهای رییسجمهور امریکا ممکن است کاملا بر مبنای احساسات باشد. اروپاییها تلاش میکنند از یک سو این رهبر امریکایی را مدیریت کنند و از سوی دیگر گاهی اوقات شکلاتی هم به او تعارف کنند. هم روسها و هم اروپاییها همین راهکار را برای کنترل احساسات کودکانه ترامپ در پیش گرفتهاند. رهبری جهان که در دوره باراک اوباما، کاملا در اختیار امریکا قرار داشت، اکنون در اختیار روسیه، فرانسه، آلمان و بریتانیا و دیگر قدرتهای جهانی قرار گرفته است. تلاش اروپاییها این است که از کنار ترامپ عبور کنند، او را اداره کنند، تا جایی که میتوانند به او «نه» بگویند، برایش توضیح بدهند و جایی که ببینند بهانهجوییهای او زیاد میشود، شکلاتی هم به او میدهند. برای مثال در جریان تمدید تعلیق تحریمهای هستهای، امانوئل ماکرون، رییسجمهور فرانسه با دونالد ترامپ تماس گرفت و موضع فرانسه را برای او توضیح داد. اروپاییها تلاش میکنند ترامپ به نقطهای نرسد که در اثر تصمیمهای احساسی برجام را ناگهان رها کند و امریکا را از آن خارج کند.
عامل دیگر در این میان، انتخابها و خواستههای خود اروپاییها است. اینگونه نباید تصور شود که اروپاییها هیچ خواسته، میل و موضع مشخصی ندارند. اروپا برای مواضع مستقل خودش، حساب و کتاب مجزایی از واشنگتن دارد.
عامل سوم این است که ایران چگونه با اروپاییها برخورد میکند. رابطه ایران و اروپا نمیتواند رابطهای یکطرفه و یکجانبه باشد. نمیتوان انتظار داشت در هر موقعیت سیاسی که ایران به اروپاییها نیاز داشت، آنها برای حمایت از ایران حاضر باشند. هر رابطه دیپلماتیکی مبتنی بر بده- بستان است، همانگونه که ایران از اروپاییها انتظاراتی دارد، اروپاییها هم یک به یک ممکن است هر کدام خواستههایی از ایران داشته باشند. بسیاری از کشورهای اروپایی، علاقهمند به داشتن نوعی رابطه بده- بستان با ایران هستند، مثلا بریتانیا در رابطه دوجانبه خود ممکن است انتظارهایی از ایران داشته باشد یا فرانسه، در برابر حمایتهایی که از ایران میکند، یا در برابر تسهیل سرمایهگذاری در اقتصاد ایران، ممکن است انتظار داشتهباشد در یک پرونده منطقهای مانند لبنان، ایران هم با آنها همکاری کند. در یک رابطه مبتنی بر منافع متقابل است که اروپاییها از برجام حمایت میکنند. اگر قرار باشد که ایران فقط به مقتضای خواست خود با اروپاییها رابطه داشتهباشد و خواست آنها را هیچگاه عملی نکند، در این صورت اروپاییها هم ممکن است آنگونه که باید و شاید از برجام حمایت نکنند.
اروپاییها مستقل از ایران و امریکا، متعهد به توافق هستهای هستند. اگر امریکا یکجانبه آن را نقض کند یا از اجرای آن کنار بکشد و قصد داشتهباشد رویارویی با ایران را افزایش دهد، اروپاییها با واشنگتن همراهی نخواهند کرد، چرا که یک منفعت اروپایی در اینجا به خطر میافتد و باعث میشود کشورهای اروپایی به لحاظ سابقه عملی بدعهد شناختهشوند. اگر فرض کنیم ترامپ زمانی تصمیم بگیرد، تحریمهایی را علیه ایران در نظر بگیرد، اروپاییها هم ممکن است همان واکنشی را نشان بدهند که در دوره جرج بوش اجرا کردند و روبهروی امریکا بایستند. مبنای کار در چنین حالتی این است که اروپاییها تحریمهای تصویب شده امریکا را قوانین داخلی این کشور فرض میکنند و اثرحقوقی برای آن قائل نمیشوند. اگر امریکا تهدید کند و بگوید که با استفاده از تسلطش بر اقتصاد جهانی، اروپاییها را در صورت عدم اجرای تحریمها، تنبیه خواهد کرد، اگر اروپاییها دل خوشی از ایران داشتهباشند، جلوی امریکا ایستادگی خواهندکرد. نه تنها احیای مصوبات پیشین اتحادیه اروپا، برای مقابله با اثر تحریمهای فرامرزی ممکن است دوباره اجرایی شود، بلکه این گزینه نیز وجود دارد که اروپاییها به سازمان تجارت جهانی مراجعه کنند و از تصویب قوانین تحریم فرامرزی از سوی امریکا شکایت کنند. سازمان تجارت جهانی هم میتواند امریکا را محکوم و حتی جریمه کند. اما اینکه اروپا تا چه حد حاضر به ایستادگی در برابر امریکا باشد، کاملا به دلخوشی و رضایت اروپا از روابط با ایران بستگی دارد. مسوولان ما باید حواسشان را جمع کنند، نباید تصور کنیم که اروپاییها بر اساس وظیفه و تعهد ذاتی، محض رضای خدا از برجام حمایت خواهند کرد. باید با یک برنامه منسجم اروپاییها را در کنار روسیه و چین حفظ کنند تا اجازه ندهند امریکاییها وارد رویارویی با ایران شوند، تحریمهای یکجانبه را رعایت نکنند و اجازه ندهند تحریمهای بینالمللی یا حتی شورای امنیت دوباره علیه ایران اجرا شود. بخش عمده واکنش آینده اروپا، بستگی به رفتار و سیاست جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت.
