سه گفت‌وگو با ژان‌لوک گدار

نامِ ژان‌لوک گدار نه‌فقط یادآور موج نوی سینمای فرانسه که تداعی‌گر نسلی از فیلم‌سازان بزرگ سینمای جهان است که امروزه تعدادشان روز‌به‌روز کمتر می‌شود؛ نسلی آرمان‌خواه و شیفته سینما که سینما برایشان سلاحی انقلابی بود علیه بی‌عدالتی‌های حاکم بر جهان و این آرمان در آثار آن‌ها نه‌فقط در سطح محتوای آن‌چه خلق می‌کردند که بیش از آن در دگرگونی بنیادینی که در فرم‌ها و ساختارهای تثبیت‌شده حاکم بر سینمای روزگار خودشان ایجاد کردند نمود یافته بود. سینما برای این نسل، پیوندی بود میان شورمندی، تفکر، خلاقیت و نگاه انتقادی و شکاک به جهان. این نسل متعلق به دوره‌ای است که فرایند خلق هنری هنوز به شدت‌وحدت امروز به یک مهارت و تخصص صرف تقلیل نیافته بود. ژان‌لوک گدار از بازماندگان چنین نسلی است. نسلِ کایه‌دو سینمایی‌هایی که موج نو را در سینمای فرانسه رقم زدند. «سرنوشت‌(های) سینما» سه گفت‌وگوست با این فیلم‌ساز مهم و جریان‌ساز فرانسوی که با ترجمه مینو ابوذرجُمِهری در نشر کتاب پارسه منتشر شده است. آغاز این گفت‌وگوها بازمی‌گردد به اواخر ژانویه 2000، زمانی که گدار دست‌به‌کار ساخت فیلم «در ستایش عشق» بوده است. در بخشی از دیباچه‌ای که مترجم بر ترجمه فارسی کتاب نوشته است، درباره این کتاب و محتوای آن آمده است: «این کتاب نه درباره موج نو است نه حتی آن‌قدرها درباره سینما یا کلیت آن. مجموع سه مصاحبه از گدار است از وقتی مشغول تدوین فیلم در ستایش عشق بوده تا بعدتر که آن را اکران کرده است، و این‌همه در آستانه هزاره سوم یا سده بیست‌ویکم میلادی؛ سده و هزاره‌ای که دست‌کم تا اینجا چندان به مراد دلِ مصلحان و خیراندیشان و دوست‌دارانِ انسان و انسانیت که دنیا را بهتر از این‌ها برای انسان می‌خواسته‌اند نگذشته است. فاجعه یازدهم سپتامبر در سال 2011 خیلی زودتر از آن‌ها رخ داد که آتش‌زنه‌ای بخواهد در هیزم دلِ آن‌ها که به هزاره سوم امید بسته بودند شراره‌ای – هرچقدر خُرد – به‌پا کند. و سینما... آیا سینما چنان که گدار دست‌‌کم یک‌بار اندیشیده و به زبان آورده، پایان یافته است؟ نام این کتاب که یک وقتی آینده‌ها یا سرنوشت‌های سینما بوده، و هنوز هم هست و ترجمه‌اش هم با همین عنوان درمی‌آید، حالا جلوه‌ای متناقض‌نما یا حتی آیرونیک پیدا کرده است؛ امکانات فن‌آوریِ دیجیتال که گدار در مصاحبه‌اش از آن به‌عنوان ظرفیت یا ترفند و ابزاری بالقوه برای استفاده در سینما یاد می‌کند و همان‌وقت هم خود – تجربه‌‌گرایانه – به کار گرفته است، اکنون کاملا به فعلیت درآمده و فراگیر شده، آن‌قدر که امروزه کمتر سینماگری پیدا می‌شود که بخواهد خود را به نگاتیو یا میزهای تدوین قدیمی مقید کند، انقلابی در فن‌آوریِ اطلاعات و ارتباطات روی داده، چندان که ضبط و به‌اشتراک‌گذاریِ تصاویر را بسیار آسان و در دسترس کرده، رسانه‌ها یا افزار رسانه‌ای و اَشکال ارتباط جمعی قویا دگرگون شده‌اند و مناسبات پخش فیلم هم – شاید همچون خود فیلم – بسیار متفاوت شده است. در این میان اما گمان می‌کنم اصالت شکلِ نگاه گدار به همه‌چیز، فارغ از اینکه چقدر همه‌چیز عوض شده است، بعد از این‌همه سال هنوز بدیع، جذاب و آموزاننده مانده باشد. جالب اینکه بخشی از این نگاه اصیل که در این مصاحبه‌ها بازتاب پیدا کرده ناظر به ورزش است – هم خود ورزش، به‌ویژه تنیس که گدار بسیار دوست می‌دارد، هم به تصویر کشیدن و نمایش ورزش».
گدار در گفت‌وگوهای این کتاب از موضوعات مختلفی نظیر فن‌آوری‌های دیجیتال و امکانات آن‌ها برای فیلمسازی که در عصر این فن‌آوری‌ها فیلم می‌سازد، از وضعیت نقد فیلم و ... سخن گفته است. در جایی از این کتاب گدار درباره مفهوم «مؤلف» سخن می‌گوید؛ مفهومی که او و دیگر سینماگران بنیان‌گذار موج نو مؤسس آن بودند. گدار معتقد است این مفهوم در سال‌های اخیر از معنای اصلی خود منحرف شده است. او می‌گوید: «مفهوم مؤلف که موج نو برای ترویج‌اش مساعدت کرد حالا کاملا به بیراهه کشانده شده است. زمانی بود که فیلم‌نامه‌نویس به‌عنوان مؤلف انگاشته می‌شد و کارگردان صرفا به‌مثابه کسی بود که از آنچه فیلم‌نامه‌نویس نوشته بود فیلم می‌گرفت، مثل یک کارمند؛ بسیاری از فیلم‌سازهای بزرگ آمریکایی، مانند جُرج کیوکر که به سبب توانایی‌اش در هدایت زن‌های هنرپیشه به کار گرفته می‌شد، تنها همین‌قدر بودند. فرانک کاپرا و استیوِنس، اگر نخواهم از چاپلین هم نام ببرم، به‌خاطر کفایتی که در حوزه تهیه‌کنندگی و تولید داشتند مؤلف در نظر گرفته می‌شدند. سال‌ها گذشت تا رسید به اینکه جایگاه هیچکاک در عرصه فیلم مثل شاتوبریان در ادبیات انگاشته شود. رفته‌رفته این مسئله مؤلف چنان به ابتذال کشانده شد که ناگزیر من می‌بایست اسمم را توی سه‌چهارم فیلم‌هایم نمی‌آوردم». و جایی دیگر از کتاب، از تقلیل سینما از خلاقیت به مهارت سخن می‌گوید: «رازآمیزی و خلاقیتی در کار نیست؛ فقط پیشه‌وری و کارورزی». درمجموع با خواندن این کتاب شاید بتوان با این گفته ناشر فرانسوی در مقدمه‌ای که بر آن نوشته و در ترجمه فارسی کتاب هم آمده است، هم‌سو شد که «این کتاب که به ژان‌لوک گدار اختصاص داده شده است نشان می‌دهد که انسجام و تعالیِ ذهن و کمال فکری چگونه و چقدر می‌تواند در گذار از سده بیستم به سده بیست‌ویکم راه‌گُشا بوده باشد. توضیح و تبیین این گزاره به‌درستی، تمام‌عیار و بی‌کم‌وکاست، در گفت‌وگوها و رفتار و عزم و آهنگ او بازیافتنی است». در بخشی دیگر از این کتاب از قول گدار می‌خوانیم: «من فکر می‌کنم سینما تصویری از جهان است. اگر بدانید چگونه نگاه کنید خیلی چیزها از آن یاد می‌گیرید. سینما بزرگ‌نمایی و برآوردی از جهان در یک بازه زمانیِ معین به‌ دست می‌دهد. ما اگر مطالعه می‌کردیم که فیلم چگونه ساخته می‌شود، آن سی‌ نفر عوامل چگونه دور هم جمع می‌شوند، نقش هرکدام چیست، به چه گرفتاری‌های مالی و اجتماعی و جنسی برمی‌خورند، آن‌وقت می‌توانستیم خیلی چیزها ببینیم. این‌ها اما برای کسی جالب نیست».