گفت‌وگو با فرخ غفاری

«روزگار فرخ» گفت‌وگوی سعید نوری است با فرخ غفاری که در مجموعه‌ای با عنوان «تاریخ شفاهی سینمای ایران» در نشر روزبهان به چاپ رسیده است. فرخ غفاری از پیشگامان سینمای نوگرای ایران و از نخستین کارگردانانی بود که در مسیری متفاوت با سینمای رایج دوران خود حرکت کردند. نام فرخ غفاری با فیلم‌هایی نظیر «جنوب شهر» و «شب قوزی»، که این دومی اقتباسی بود از یکی از قصه‌های هزارویک‌شب، به‌عنوان فیلمسازی نوگرا در تاریخ سینمای ایران مطرح است که آثارش بیرون از قالب فیلمفارسی و سینمای عامه‌پسند زمان خود بوده است. کتاب «روزگار فرخ» با سالشماری از زندگی فرخ غفاری آغاز می‌شود. آن‌گاه نوشته‌ای از سعید نوری آمده است با عنوان «من، دانش‌آموزِ فرخ غفاری!» که در آن ضمن بیان انگیزه تدارک چنین کتابی، مروری شده است بر کارنامه کاری فرخ غفاری و همچنین اشاره‌ای به نحوه انجام گفت‌وگو و خاطراتی از مصاحبت با او و سلوک و رفتارش. در بخشی از نوشته سعید نوری درباره انگیزه انجام گفت‌وگو با فرخ غفاری و تدارک این کتاب آمده است: «کلافگی نشناختن و ندانستن پیشینه تاریخی سینمای ایران، تنی چند از دوستانم و من را بر آن داشت که به قصد شناخت ریشه‌های این سینما و چگونگی شکل‌گیری آن سراغ افرادی برویم که نقش تعیین‌کننده و مستمری در دوران حضورشان در عرصه سینما و تئاتر این مملکت داشته‌اند و بعد هم مرجع شناخت سینما و تئاتر این مملکت بوده‌اند. در میان نسل اول فیلمسازان جدی و روشنفکر سینمای ایران به سه نفر برمی‌خوریم که غفاری یکی از آنهاست.» بعد از این نوشته، مقاله‌ای از فرخ غفاری را می‌خوانیم درباره فیلم «شب‌نشینی در جهنم» و بعد از آن گفت‌وگویی آمده است با فرخ غفاری درباره تاریخ سینمای ایران. بعد از این گفت‌وگو میزگردی را می‌خوانیم برگرفته از فصلنامه «فرهنگ و زندگی». این میزگرد که در سال 1354 در دو جلسه برگزار شده بوده است، درباره ویژگی‌ها و مسائل سینمای ایران در آن روزگار است. در جلسه اول این میزگرد فرخ غفاری، جلال ستاری، خسرو سینایی، بهمن فرمان‌آرا، هوشنگ کاووسی و پرویز کیمیاوی حضور داشته‌اند.
بعد از این میزگرد گفت‌وگوی اصلی کتاب آغاز می‌شود. گفت‌وگویی که از کودکی فرخ غفاری و خانواده او آغاز می‌شود. «مقدمه‌ای بر فیلمنامه زنبورک» از کامران نوراد و متن این فیلمنامه از دیگر مطالب کتاب «روزگار فرخ» است. در پایان کتاب نیز تصاویری از فرخ غفاری و فیلم‌های او چاپ شده است به‌همراه تصاویری از برخی یادداشت‌ها و دست‌نوشته‌هایش.
غفاری بخشی از حافظه سینمای ایران بود هرچند که این حافظه در سال‌های پایانیِ عمر او جاهایی یاری نمی‌کرد که برخی جزئیات را به یاد بیاورد. مثلا جایی از کتاب که صحبت از فیلم «قیصر» به میان می‌آید، می‌گوید که این فیلم را ندیده است، درحالی‌که در پانوشت کتاب توضیح داده شده که سندی موجود است که نشان می‌دهد غفاری این فیلم را دیده بوده است. سانسور در زمان سلطنت پهلوی و تشکیل کانون فیلم از دیگر موضوعاتی است که فرخ غفاری در کتاب «روزگار فرخ» از آن‌ها سخن گفته است. از دیگر ویژگی‌های فرخ غفاری این بود که او فرهنگ کهن ایرانی را به‌خوبی می‌شناخت. به شعر کلاسیک، داستان‌های کهن، از جمله داستان‌های عامیانه، و همچنین نقاشی ایرانی به‌خوبی اشراف داشت و در گفت‌وگوی او در کتاب «روزگار فرخ» این شناخت مشهود است. جایی از گفت‌وگو درباره علاقه‌اش به شعر می‌گوید: «شعر فارسی واقعا و به تمام معنا موهای تن من را راست می‌کند. پیش ‌آمده است در همین خانه به اتاق پهلویی می‌روم، بیتی را با صدای بلند می‌خوانم و اشک از چشمم سرازیر می‌شود. دلیل گریه‌ام را هم نمی‌دانم؛ شاید روحیه ایران‌دوستی یا خاطره‌ای از اقوام و خویشان یا پدر و مادرم باشد. در علاقه‌مندشدن من به شعر، پدرم بسیار موثر بود. پدرم شاهنامه را برای من از الف شروع کرد و شب‌ها برایم می‌خواند.» و جایی دیگر درباره سازماندهی صحنه‌ای از فیلم «زنبورک» که در آن چنانکه گفت‌وگوکننده اشاره می‌کند «عده‌ای درحال سیاه‌بازی‌اند، عده‌ای در بالاخانه با روبنده‌های قجری نشسته‌اند» و کارگردان صحنه را به بخش‌های مختلفی تقسیم کرده، به عکس‌های به‌جامانده از مجالس دوران قاجار و همچنین نقاشی ایرانی و تأثیرپذیری از آن در پرداخت آن صحنه اشاره می‌کند و می‌گوید: «این‌ها تصاویری است که در اثر دیدن عکس (که البته کمتر از مجالس آن زمان باقی مانده است) یا بیشتر مینیاتورهای مربوط به آن دوره در ذهن من نقش بسته است. البته نقاشی آن دوره را کمتر مینیاتور می‌نامند، چون کم‌کم ما در آن زمان وارد نقاشی رنگ‌روغن و نقاشی‌های روی پرده شده‌ایم. به کمک تصاویری که از آن دوره موجود بوده و الهام می‌داده است، این تصویر را شکل دادم.»