آیه ای که عمل به آن ایمان انسان را کامل می کند

آیه ۱۷۷ سوره بقره، جامع‏ترین آیه قرآن است؛ زیرا اصول مهم اعتقادى، عملى و اخلاقى در آن مطرح گردیده است.

استاد محسن قرائتی در ادامه سلسله مباحث تفسیری خود با موضوع تفسیر قطره ای به بیان آموزه های آیه 177 سوره بقره پرداخته است.

* آیه

لَیْسَ الْبِرُّ أَنْ تُوَّلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ وَالْمَلَئِکَةِ وَالْکِتَبِ وَالْنَّبِیِّینَ وَ ءَاتَى الْمَالَ عَلَى‏ حُبِّهِ ذَوِى الْقُرْبَى‏ وَالْیَتَمى‏ وَالْمَسَکِینَ وَ ابْنَ الْسَّبِیلِ وَالْسَّآئِلِینَ وَفِى الْرِّقَابِ وَأَقَامَ الْصَّلَوةَ وَ ءَاتَى الْزَّکَوةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَهَدُواْ وَالْصَّبِرِینَ فِى الْبَأْسَآءِ وَالضَّرَّآءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ صَدَقُواْ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ‏

* ترجمه

نیکى (تنها) این نیست که (به هنگام نماز) روى خود را به سوى مشرق یا مغرب بگردانید، بلکه نیکوکار کسى است که به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانى و پیامبران ایمان آورده و مال (خود) را با علاقه‏ اى که به آن دارد به خویشاوندان و یتیمان و بیچارگان و در راه‏ماندگان و سائلان و در (راه آزادى) بردگان بدهد، و نماز را برپاى دارد و زکات را بپردازد، و آنان که چون پیمان بندند، به عهد خود وفا کنند و آنان که در (برابر) سختى‏ها، محرومیّت‏ها، بیماریها و در میدان جنگ، استقامت به خرج میدهند، اینها کسانى هستند که راست گفتند (و گفتار و رفتار و اعتقادشان هماهنگ است) و اینان همان پرهیزکارانند.

* نکته ها

کلمه «برّ» به معناى نیکى است، ولى به هرکس که خیلى نیکوکار باشد، مى‏گویند او «برّ» است. یعنى وجودش یکپارچه نیکى است.

«بأساء» از «بؤس» به معناى فقر و سختى است که از خارج به انسان تحمیل میشود. «ضرّاء»، درد و بیمارى است که از درون به انسان فشار میآورد و «حین البأس» زمان جنگ و جهاد است.

بعد از ماجراى تغییر قبله که در آیه‏ ى 144 خواندیم، سخنِ روز، پیرامون قبله و تغییر آن بود که این آیه میفرماید: چرا به جاى محتواى دین که ایمان به خدا و قیامت وانجام کارهاى نیک است، به سراغ بحث‏هاى جدلى رفته‏ اید.

این آیه جامع ‏ترین آیه قرآن است. زیرا اصول مهم اعتقادى، عملى و اخلاقى در آن مطرح گردیده است. در تفسیر المیزان از رسول خدا صلى الله علیه وآله نقل شده است که فرمودند: هر کس به این آیه عمل کند، ایمانش کامل است.

این آیه پانزده صفت نیک را در سه بخشِ ایمان، عمل و اخلاق بیان نموده است. در بخش ایمان، به مسئله ایمان به خدا، فرشتگان، انبیاء، قیامت و کتب آسمانى اشاره شده و در بخش عمل، به مسائل عبادى مانند نماز و اقتصادى مانند زکات و اجتماعى مانند آزاد نمودن بردگان و نظامى مانند صبر در جبهه و جنگ و روحى وروانى مثل صبر در برابر مشکلات اشاره گردیده است و در بخش اخلاقى به وفاى به عهد و دل کندن از مادّیات و ترحّم به فقرا اشاره شده است.

ایمان به خدا، سبب خضوع در برابر حقّ و عدم تسلیم در برابر طاغوت‏هاست. ایمان به قیامت، موجب وسعت دید و بلندى همّت میگردد. ایمان به وجود ملائکه، نشانه‏ى ایمان به تشکیلات ماوراى طبیعت است. ایمان به انبیاء، ایمان به وحى و جریان هدایت در طول تاریخ است و دلیل بر اینکه انسان در این جهان رها و بى ‏برنامه نبوده است.

انفاق، بیانگر تعاون و نوع دوستى، و نماز، پیوند مستقیم با خدا، و زکات برنامه‏ ریزى براى حل مشکل محرومان، و وفاى به عهد موجب تحکیم ارتباطات، و صبر عامل آبدیده شدن انسان‏هاست. [تفسیر مراغى، ذیل آیه]

جمله «آتى المال على حبّه» را سه نوع معنا نموده‏اند:

الف: پرداخت مال به دیگران با وجود علاقه ‏اى که به آن هست.

ب: پرداخت مال بر اساس حبّ خداوند.

ج: پرداخت مال بر اساس علاقه‏ اى که به فقیر است.

صبر، مادر همه کمالات است و قرآن راه رسیدن به بهشت را صبر مى ‏داند؛ «اولئک یجزون الغُرفة بما صبروا» [فرقان، 75] به آنان جایگاه بلند داده مى ‏شود، به پاس بردبارى که کردند. چنانکه فرشتگان به بهشتیان مى‏ گویند: «سلامٌ علیکم بما صبرتم» [رعد، 24] درود بر شما که پایدارى کردید. همچنین درباره رهبران الهى مى‏ فرماید: «جعلنامنهم ‏ائمّةیهدون‏ بامرنا لمّا صبروا» [سجده، 24] آنان را بخاطر صبرشان، پیشوایانى قرار دادیم که به امر ما هدایت مى‏ نمودند.

مشابه این آیه، در روایات نیز براى معرفى معارف دینى چنین آمده است:

* «لیس العاقل من یعرف الخیر من الشرّ و لکن العاقل من یعرف خیر الشّرین» [بحار، ج‏78، ص‏6] عاقل آن نیست که خیر را از شرّ بشناسد، عاقل آن است که میان دو شرّ، خیرش را برگزیند.

* «لیس العلم بکثرة التعلّم انّما هو نور یقذفه اللّه فى قلب من یرید» [بحار، ج‏1، ص‏225] دانش، به آموختن بسیار حاصل نمى ‏شود. دانش واقعى، نورى الهى است که به دلها مى‏ تابد.

* «لیس البرّ فى حُسن الزّى و لکن فى السکینة و الوقار» [بحار، ج‏1، ص‏106] بزرگى، در ظاهرِ آراسته نیست، بلکه در آرامش و وقار است.

* «لیس السخى... الذى ینفق ماله فى غیر حقّه و لکنه الّذى یؤدّى الى اللّه ما فرض علیه» [بحار، ج‏71، ص‏352] سخاوتمند کسى نیست که در هرجا و لو بى ‏جا انفاق کند، بلکه کسى است که در هرجا خشنودى خداست انفاق کند.

* «لیس العبادة کثرة الصیام و الصلاة و انّما العبادة کثرة التفکّر فى امر اللّه» [بحار، ج‏71، ص 325] عبادت به نماز و روزه بسیار نیست، به تفکّر درباره خدا و آثار اوست.

* «اشدّ من یَتم الیتیم یتیمٌ انقطع عن امامه» [بحار، ج 108، ص‏171] آنکه از سرپرستى پیشواى حقّ محروم گشته، یتیم ‏تر از کسى است که پدر و مادرش را از دست داده است.

براى رسیدن به کمالِ تقوا، انفاقِ واجب و غیر واجب، هر دو لازم است. بعضى از مردم به مستمندان کمک مى‏ کنند، ولى حقوق واجب خود را نمى‏ پردازند و برخى دیگر با پرداخت خمس و زکات، نسبت به فقرا و محرومان بى‏ تفاوت مى‏ شوند. این آیه، مؤمن واقعى را کسى مى‏ داند که هم حقوق واجب را بپردازد و هم انفاق مستحبّ را انجام دهد.

به همین دلیل در روایات مى‏ خوانیم: در اموال ثروتمندان، غیر از زکات نیز حقّى براى محرومان است. [تفسیر قرطبى] و کسى که سیر بخوابد در حالى که همسایه او گرسنه باشد ایمان به خدا و قیامت ندارد. [کافى، ج‏2، ص 665]

* پیام ها

1- به جاى محتواى دین، به سراغ ظاهر نرویم و از اهداف اصلى باز نمانیم. «لیس البرّ... ولکن البرّ»

2- یکى از وظایف انبیاء وکتب آسمانى، تغییر فرهنگ مردم است. «لیس البرّ... و لکن البر»

3- شناخت مفاهیم، مهم نیست؛ عمل به آن مهم است. کلمه «برّ» به مفهوم نیکى است، ولى دانستن آن مهمّ نیست، کسى که این مفهوم را محقّق مى ‏سازد ارزش دارد. «لکن البرّ من آمن»

4- ایمان، مقدّم بر عمل است. «من آمن باللَّه... آتى المال»

5 - ایمان به همه انبیاء و ملائکه لازم است. «آمن باللَّه... والملائکة والکتاب والنبیّین»

6- ارتباط با خدا در کنار ارتباط با مردم و تعاون اجتماعى در حوادث و گرفتارى‏ ها مطرح است. «آمن باللَّه و الیوم الاخر... و آتى المال على حبه»

7- تمام کارهاى نیک در سایه ایمان به خدا شکل مى‏ گیرد. «آمن باللّه... آتى المال»

8 - هدف اسلام از انفاق، تنها سیر کردن گرسنگان نیست، بلکه دل کندن صاحب مال از مال نیز هست. «على حبّه»

9- نیکوکاران، مال و دارایى خود را با رغبت و علاقه در راه خدا انفاق مى‏ کنند. «آتى المال على حبّه»

10- با دست خود به فقرا و یتیمان و بستگان انفاق کنید. «آتى المال على حبّه»

11- در انفاق، بستگان نیازمند بر سایر گروه‏هاى مستمند، اولویّت دارند. «ذوى القربى و الیتامى...»

12- سائل را ردّ نکنید، گرچه فقیر، مسکین، در راه مانده و فامیل نباشد. کلمه‏ى «السائلین» به صورت مستقل مطرح شده است. «والمساکین و... السائلین»

13- ایمان و نماز و زکات، بدون شرکت در جهاد کامل نمى‏ شود. «وحین البأس... اولئک الّذین صدقوا»

14- مدّعیان ایمان بسیارند، ولى مؤمنان واقعى که به تمام محتواى دین عمل کنند، گروهى اندک هستند. «اولئک الّذین صدقوا»

15- نشانه‏ ى صداقت، عمل به وظایف دینى و تعهّدات اجتماعى است. «اولئک الّذین صدقوا»

16- متّقى کسى است که عملش، عقایدش را تأیید کند. «آتى المال... اولئک الّذین صدقوا اولئک هم المتقون»



منبع: وبسایت خبری حوزه نیوز