سفر به سرزمین آهن و سنگ
استاد «علی‌اکبر دهخدا» می‌گوید زنگان، نام شهری است مابین قزوین و تبریز، که آن را اردشیر بابکان بنا کرده و معرب آن زنجان است.
«حمدالله مستوفی»، تاریخ‌نگار مشهور نیز نخستین نام شهر زنجان را «شهین» می‌داند که به معنای منسوب به شاه است.
اما گفته می‌شود قدیمی‌ترین نام این منطقه «آندیا» بوده که شامل بخشی از گیلان، آذربایجان شرقی و زنجان امروزی می‌شده است. البته که نام زنجان برای ما آشناتر است، اما بسیاری از مردم این استان هنوز آن را زنگان می‌نامند.
زنجان باستانی و زیبا، سرشار از دیدنی‌های طبیعی، تاریخی و باستانی است. در این مطلب، گشتی در این استان زیبا می‌زنیم تا با برخی از این دیدنی‌ها بیش‌تر آشنا شویم.
قلعه‌ی بهستان/ عکس: میلاد فیروزان، آژانس عکس همشهری
ماه‌نشان شهری اسرارآمیز است که چندهزار سال پیش، محل حکمرانی مادها بوده است. این شهر در 100 کیلومتری جنوب غربی شهر زنجان واقع شده و آثار باستانی شگفت‌انگیزی را در خود جای داده است. از جمله «قلعه‌ی بهستان»، «کهن‌دژ» یا «تخت دیو»، که در نزدیکی روستای بهستان و در کنار رود قزل‌اوزن قرار دارد.
گفته می‌شود قدمت این دژ به دوران مادها برمی‌گردد، اما براساس پژوهش‌های باستان‌شناسی که تا به امروز انجام شده، پیشینه‌ی این قلعه تا دوره‌ی هخامنشیان به اثبات رسیده است. سازندگان این قلعه با کندن کوه و تخلیه‌ی خاک و سنگ، اتاق‌‌ها و دالان‌های ارتباطی قلعه را ساخته‌اند.
در دیواره‌های این قلعه ستون‌هایی قرار دارند که شبیه قارچ‌اند و در زمین‌شناسی به آن‌ها «هودو» گفته می‌شود، اما مردم محلی آن‌ها را دودکش‌جن می‌نامند. این پدیده‌ی طبیعی بیش‌تر در آمریکا و کانادا دیده می‌شود، اما در ایران هم وجود دارد و شناخته‌شده‌ترین هودوهای ایران در همین منطقه قرار دارند.
مردم محلی معتقد بودند که این قلعه و ستون‌هایش را دیوها و جن‌ها ساخته‌اند و برای همین از واژه‌های تخت‌دیو و دودکش جن برای نام‌گذاری این قلعه و ستون‌هایش استفاده می‌کردند.
گنبد سلطانیه/ عکس: اسدالله افلاکی، آرشیو عکس همشهری
مشهورترین اثر باستانی زنجان «گنبد سلطانیه» است که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است.
ساخت این گنبد زیبا در سال 702 هجری قمری به دستور «الجایتو» (سلطان محمد خدابنده)، هشتمین سلطان از سلسله‌ی ایلخانیان، در شهر سلطانیه که پایتخت آن‌زمان ایلخانیان بود آغاز شد. حدود سه‌هزار کارگر این بنا را در مدت 10سال ساختند که آرامگاه الجایتو نیز هست.
گنبد سلطانیه، اثر علی‌اکبر صادقی، سال 1372
گنبد سلطانیه، بنایی هشت ضلعی است که هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد.
این گنبد فیروزه‌ای زیبا از گنبدهای دوپوش است و بزرگ‌ترین گنبد خشتی جهان به‌شمار می‌رود. تزئینات داخلی گنبد سلطانیه شامل گچ‌بری، مقرنس‌کاری، کاشی‌کاری، خطوط تزئینی و تزئینات آجری بسیار متنوعی است.
سفالی باستانی، با حکاکی‌هایی بسیار زیبا متعلق به دوران ایلخانی که در گنبد سلطانیه پیدا شده است
عکس‌ها: فاطمه ناصری‌آلاشتی/ آرشیو عکس روزنامه‌ی همشهری
مسجد و مدرسه‌ی جامع زنجان نیز از آثار دیدنی زنجان است. این مسجد که به «مسجد سید» نیز مشهور است در سال 1242 هجری‌قمری به دستور شاهزاده «عبدالله‌میرزا»، یازدهمین پسر فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد.
او شاهزاده‌ای ادیب و شاعر بوده و تخلص «دارا» را برای خودش انتخاب کرده بود. او در 13سالگی به حکومت زنجان منصوب شد و به مدت دودهه حکمرانی کرد. او مرید آیت‌الله «سید‌محمد مجتهد سردانی» بود و مسجد سید را ساخت تا مرکز تدریس، اقامه‌ی نماز و مراجعات مردمی این مجتهد زنجانی باشد.
عکس: طیبه نصراللهی/ آژانس عکس همشهری
طبیعت استان زنجان هم مانند آثار باستانی آن دیدنی است. کوهستان‌های زیبا و دشت‌های وسیع و رودخانه‌های متعددی در استان زنجان قرار دارند. البته خشک‌سالی و کم‌آبی بسیاری از رودها و مراتع این استان را خشک کرده است. اما هنوز هم اگر بتوانید در ماه اردیبهشت به زنجان بروید، با این دشت شقایق‌های وحشی ابهر و با این منظره‌ی شگفت‌انگیز روبه‌رو خواهید شد.
عکس: فاطمه ناصری‌آلاشتی/ آرشیو عکس همشهری
آرامگاه «چلبی‌اوغلی» در نزدیکی سلطانیه قرار دارد. این بنا از دو بخش خانقاه و مقبره تشکیل شده که جدابودن آن‌ها نشان می‌دهد در یک زمان ساخته نشده‌اند.
برخی از محققان بنای خانقاه را مقدم بر مقبره‌ی سلطان‌چلبی می‌دانند و بعضی نیز تاریخ احداث مقبره را جلوتر می‌دانند. پس احتمالاً سال ساخت این بنا بین سال‌های 657 و 683 هجری قمری بوده و تاریخ 733 قمری که روی کتیبه‌ی آرامگاه نوشته شده، سال نوشتن کتیبه است، نه ساخت آرامگاه.
عکس: آرشیو عکس روزنامه‌ی همشهری
معبد سنگی «داش‌کَسَن» که در بین گردشگران به «معبد اژدها» مشهور است، از دیدنی‌های بی‌نظیر زنجان است که در 15کیلومتری جنوب‌شرقی سلطانیه قرار گرفته است. طرح اژدهای سنگی روی دیواره‌ی این معبد، شبیه به معابد چینی است، اما درواقع یادگاری باستانی از دوره‌ی ایلخانیان است.
این نقش اژدها که در هیچ‌کجای ایران شبیه آن وجود ندارد، حدود پنج متر طول و حدود یک و نیم متر ارتفاع دارد.
معبد داش‌کسن در کنار شهر قدیم سلطانیه، گنبد سلطانیه، آرامگاه چلبی‌اوغلو و آرامگاه ملاحسن کاشی، در مجموع محور فرهنگی‌تاریخی سلطانیه را تشکیل می‌دهد.
جغوربغور
مردم زنجان هم مثل ساکنان دیگر بخش‌های ایران، غذاها و خوراکی‌های خوش‌مزه‌‌ای دارند؛ جغوربغور، خورش آلوچه با مرغ، پیازو، بوغداآشی، آش‌ترش، آش‌شیر، شش‌انداز، کله‌جوش، کشک‌بادمجان، علم‌سلات و حلوای اوماج، از خوش‌مزه‌ترین خوردنی‌های آن‌هاست.
غار کتله‌خور/ عکس: ساتیار امامی، آرشیو عکس روزنامه‌ی همشهری
غار «کَتَله‌خور» غاری خشکی‌آبی است که در شهرستان خدابنده قرار دارد. این غار شگفت‌انگیز و زیبا را نخستین‌بار گروهی از کوه‌نوردان سرشناس در بهار سال 1331خورشیدی کشف کردند و حالا مکانی برای گردش است و به سه بخش فرهنگی، تفریحی و ورزشی تقسیم‌بندی شده است.
چاقوی زنجان/ عکس: مهدی بیات/ آرشیو عکس روزنامه‌ی همشهری
صنعت یا هنر چاقوسازی، همیشه بخشی از فرهنگ زنجان بوده و نسل به نسل و سینه به سینه منتقل شده و مهم‌ترین سوغاتی این استان به‌شمار می‌رود. این چاقوها از فولاد استیل سخت و ضدزنگ و محکم تهیه می‌شود که پس از چکش‌کاری و گداختن، به چاقویی کاملاً سخت تبدیل می‌شود.
قلعه‌ی بهستان/ عکس: میلاد فیروزان، آژانس عکس همشهری
