دکتر قیامتی که خود زاده تربت جام است و در سال ١٣٩۵ دبیر نخستین کنگره بینالمللی عبدالرحمان جامی بوده است، ثبت روز ملی جامی را اتفاقی مهم برای ایجاد وحدت میان مسلمانان و پیوند بین فارسیزبانان ایران و آسیای مرکزی میداند.
با او به مناسبت سالروز درگذشت جامی، ١٧ محرم، به گفتوگو نشستیم تا مروری گذرا به آثار و جایگاه این شاعر بزرگ داشته باشیم.
جامی یکی از بزرگترین استادان نظم و نثر فارسی در سده نهم شناخته میشود. چه ویژگیهایی در آثارش او را شایسته چنین جایگاهی کرده است؟
ویژگی بارز جامی کثرت آثارش در نظم و نثر است. شاید این ویژگی را در کمتر شاعری در دوره او و حتی دورههای دیگر بتوان پیدا کرد. همچنین جامی به ادب فارسیِ پیش از خودش مسلط بود. او آثار پیشینیان را کامل میشناخت، نام آنها را در اشعارش میآورد و آثارشان را تقلید و تحلیل میکرد. درنهایت نیز به بهترین شکل مباحث آنها را برای نسلهای بعد از خودش بازتاب داد. به این ترتیب جامی به پلی برای انتقال مباحث گذشته ادبی به نسلهای بعد از خودش تبدیل شد. از سوی دیگر او آخرین شاعر سبک عراقی است، سبکی که پربارترین سبک شعری ما شمرده میشود، از این جهت به او خاتمالشعرا به معنی آخرین شاعر بزرگ ادب کلاسیک ایران یا آخرین شاعر سبک عراقی نیز میگفتند.
چگونه است که پررنگ بودن وجهتقلیدی در آثار او و دنبالهرویاش از پیشینیانی چون نظامی، خدشهای به جایگاهش در ادبیات فارسی وارد نکرده است؟
جامی در عین آنکه تقلیدگر بزرگی است، صاحب سبک نیز هست. هرچند که بعضی از تقلیدهای او در حد تقلید صرف باقی مانده است و حرفی برای گفتن ندارد. اما برای نمونه از منظومه «یوسف و زلیخا»ی او با وجود اینکه تقلیدی از آثار نظامی است نمیتوان گذشت. یا اینکه او «لیلی و مجنون» را تقلید میکند اما زیباییها و دستکاریهایی که در «لیلی و مجنون» خود وارد میکند کمنظیر است. بهعبارتی در مثنویها، جامی موفقترین مقلد آثار نظامی است و در هر یک از آثار تقلیدی او از نظامی، یک دنیا سخن وجود دارد. از طرفی شعر ما بعد از حافظ و سعدی و مولانا به نوعی ظرفیتش پر شده بود و آنها سخن را به بالاترین درجه ممکن رسانده بودند. جامی در چنین دورهای و بلافاصله بعد از حافظ میآید. او با وجود اینکه به حافظ و سعدی و مولانا نرسید درعینحال محو نشد. جامی سبک مولانا و حافظ را درهم آمیخت، یعنی سوز و گدازهای عاشقانه و شور وشیداییهای عارفانه را از «دیوان شمس»ِ مولانا و روشنگریهای عارفانه و لحن مبارزه با ریاکاری را از شعر حافظ گرفت و به یکدیگر پیوند زد. همچنین باید توجه کرد که در زمانه جامی عرفان در حال نابودی بود. او عرفان را دوباره به مسیر اولیه خود و به سوی سبک سده هفتم بازگرداند.
درباره دین و مذهب جامی همواره اختلافاتی وجود داشته است. عدهای او را شیعه و عدهای دیگر سنی میدانستند. از سویی او در آن رباعی مشهورش خود را ورای انتساب به مذهب خاصی میخواند، نظر شما درباره عقاید جامی چیست؟
حرف جامی در آن رباعی معروف این است که نه شیعه داغ است و نه سنی متعصب و از هر دو جماعت متعصب دوری میکند. به نظر من نمیتوان به صراحت مذهب او را مشخص کرد. اما چون در اشعارش به صراحت و چندین بار خلیفهها را ستایش میکند به احتمال زیاد اهل سنت و بنا بر برخی قراین حنفیمذهب بوده است. بااینحال اشعاری هم در ستایش ائمه(ع) گفته است. گرایش او به تشیع و ارادتش به خاندان اهلبیت (ع) در میان شاعران بینظیر است؛ بنابراین جامی را میتوان مظهر و سرمشقی برای وحدت میان مسلمانان معرفی کرد.
در تاریخ ادبیات فارسی آمده که جامی از مدح حاکمان و صاحبمنصبان خودداری میکرده است اما همواره آنها او را گرامی میداشتهاند، دلیل این احترام را چه میدانید؟
به دلیل جایگاهش بود. کسی به اندازه جامی از بزرگان ما حقشناسی نکرده است. او از آثار نظامی تقلید میکند و با فروتنی خاصی مقام او را بالا میبرد. درحالی که یک عده از فردوسی تقلید میکنند اما نهتنها نامی از او نمیبرند بلکه سخن خود را برتر از فردوسی میدانند. ۵ پادشاه از ۵ اقلیم با جامی در ارتباط بودند، یعنی از شبهقاره هند و پاکستان تا سلطنت عثمانی. با وجود این ارتباطات جامی هیچگاه پادشاهان را چاپلوسانه و متملقانه ستایش نکرد. اگر جایی نیز از آنها یاد میکند، آنها را پند میدهد. او زندگی سادهای را میگذرانده و تمام داشتهاش را خرج محرومان و عرفا و صوفیان میکرده است.
با توجه به اقدامات شاه اسماعیل صفوی در محو نام جامی، توجه دوباره به این شاعر چه زمانی رخ میدهد؟
جامی اهل وحدت بود اما از هر ٢قشر شیعه و سنی مورد هجمه قرار میگرفت. در دوره صفویان نیز به دلیل آنکه عدهای او را نزد شاه اسماعیل یک سنی متعصب معرفی کرده بودند تلاش شد حتی نامش را از روی سنگ قبرش بردارند. اما در دوره بازگشت و مشروطه دوباره به این شاعر توجه شد.
و امروز شما جایگاه جامی را در خارج و داخل ایران چگونه میبینید؟
جامی از نخستین شاعران ایران است که دنیای غرب با او آشنا شد. لویی آراگون که یکی از ٣ شخصیت برتر ادبیات فرانسه است، ٢ کتاب خودش را به جامی تقدیم میکند. در آسیای مرکزی هم او بسیار مورد اقبال است. در ازبکستان و تاجیکستان شهری نیست که خیابانی به نام این شاعر نداشته باشد. همچنین در پاکستان و شبهقاره هند و ترکیه جایگاه والایی دارد. با این همه در ایران، در صدساله اخیر به او جفا شده است. عدهای گفتند جامی فقط دزدی کرده است، درحالیکه یک مصرع هم از او نمیتوانند پیدا کنند که شاعر دیگری آن را سروده باشد. تقلید با دزدی فرق دارد. شعرهای او چه در قالب تقلید چه غیر تقلید زیباست و حرفی برای گفتن دارد. اما برخی بزرگان ما در پژوهشهایشان جفا کردند و گفتند جامی ضبط صوت بزرگی بوده و هرچه میدیده ضبط میکرده است. او شاید آثار گذشتگان را ضبط میکرد اما در آنها تغییراتی نیز اعمال میکرد و صاحب سبک بود. او کار ابداع و آفرینش معانی جدید را در بهترین شکل و وضعیتش انجام میداد. این روزها در تمام مدارس افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و پاکستان همچنان آثار جامی تدریس میشود، به همین دلیل او میتواند پلی میان ما و فارسیزبانان آسیای مرکزی
باشد.
از نظر تصحیح و ویرایش و ارائه نسخههای منقح از آثار او چطور؟ آیا حق او به شایستگی به جا آورده شده است؟
رویهمرفته در ایران به جامی کمتر پرداخته شده است اما در خارج از کشور آثار او به اردو و آلمانی و انگلیسی و فرانسوی ترجمه و به خط سریلیک نیز ارائه شده است و استادان بسیاری روی آنها کار کردهاند. از ١٠٠ اثری که گفته میشود از جامی وجود دارد، دستکم ۴۵ اثر باقی مانده و شناسایی شده است ولی کمتر از ١۵ اثر از این تعداد در ایران به چاپ
رسیده است.
