مهدی زارع، استاد دانشگاه، با اشاره به بارندگیهای شدید در گیلان و مازندران، گفت ورود یک سامانه بارشی ناپایدار همراه با توده هوای سرد از عصر دوشنبه ۱۶ شهریور موجب بارشهای شدید، طوفان، آبگرفتگی و سیلاب در بخشهایی از شمال کشور شده است.
زارع با اشاره به شدت بارشها از بامداد سهشنبه ۱۷ شهریور در ساری و مناطق غربی و ساحلی مازندران اظهار کرد که طغیان رودخانهها و آبگرفتگی گسترده معابر شهری از پیامدهای این سامانه بوده است. به گفته او، طوفان و سیلاب به بیش از ۷۷۰ واحد مسکونی آسیب زده و در دستکم سه روستای مازندران نیز زمینلغزش رخ داده است. سقوط درختان و آسیب به سقف منازل از دیگر خسارتهای گزارششده بوده است.
زارع با اشاره به میزان بارندگی در روزهای ۱۶ و ۱۷ شهریور گفت بیشترین فعالیت سامانه در حوزههای آبریز غرب مازندران و شرق و مرکز گیلان متمرکز بوده است.
او افزود در سلمانشهر ۲۲۴ میلیمتر بارندگی ثبت شده که از سنگینترین بارشهای منطقه در مدت کوتاه محسوب میشود. در نوشهر نیز ۱۷۸ میلیمتر بارش ثبت شده و میزان بارندگی در برخی دیتالاگرها ۱۶۱ میلیمتر گزارش شده است.
به گفته این استاد دانشگاه، در ورزامحله محمودآباد ۱۷۱ میلیمتر، ایزدشهر بین ۱۴۱ تا ۱۴۴ میلیمتر و رامسر ۱۳۲.۵ میلیمتر بارندگی ثبت شده است.
در گیلان نیز املش با ۱۴۴ میلیمتر بیشترین میزان بارش را داشته و پس از آن سیاهکل با ۱۰۳ میلیمتر، لنگرود با ۹۵ میلیمتر و رشت با ۸۲ میلیمتر قرار داشتهاند. این بارشها موجب آبگرفتگی شدید در برخی مناطق شهری و اختلال در محورهای مواصلاتی شده است.
«سوپر النینو» مقصر سیلاب شمال نبود
زارع درباره ارتباط این بارندگیها با پدیده النینو گفت بارشهای ۱۶ و ۱۷ شهریور را نمیتوان بهطور مستقیم نتیجه «سوپر النینو» دانست.
او توضیح داد که عامل اصلی بارندگی اخیر، الگوهای سینوپتیکی منطقه، عبور ناپایداریهای جوی و نفوذ زبانههای پرفشار شمالی روی دریای کاسپین بوده است. به گفته زارع، تقابل دمایی ایجادشده در این شرایط موجب صعود شدید هوا، ناپایداری محلی و بارشهای رگباری در دامنه شمالی البرز شده است.
این استاد دانشگاه با این حال گفت پیشبینی شکلگیری یک النینوی قوی در پاییز و زمستان پیشرو میتواند برای وضعیت بارش ماههای آینده ایران اهمیت داشته باشد.
پاییز پربارش در انتظار ایران؟
زارع گفت ورود زودهنگام سامانههای سرد شمالی در شهریورماه بهتنهایی به معنای ترسالی در سراسر کشور نیست، اما مدلهای اقلیمی و دینامیکی از احتمال شکلگیری النینوی قوی در پاییز و زمستان ۱۴۰۵ حکایت دارند.
او افزود در صورت تقویت النینو، رودباد زیرگرمسیری ممکن است به عرضهای پایینتر رانده شود و سامانههای بارشی مدیترانهای و سودانی با قدرت بیشتری بخشهایی از جنوبغرب، غرب و مرکز ایران را تحت تأثیر قرار دهند.
به گفته زارع، استانهایی مانند خوزستان، فارس، ایلام، لرستان، کرمانشاه، چهارمحالوبختیاری و کهگیلویهوبویراحمد معمولاً در چنین شرایطی میتوانند بارشهای نرمال تا فراتر از نرمال را تجربه کنند.
شهرسازی، خسارت سیل را بیشتر کرد
زارع در بخش دیگری از اظهارات خود، مداخلات انسانی و توسعه غیراصولی شهری را از عوامل مهم تشدید خسارتهای سیلاب اخیر دانست.
او گفت آسفالت و بتنریزی گسترده و از بین رفتن سطوح نفوذپذیر باعث شده بخش زیادی از بارش به روانآب سطحی تبدیل شود و شبکه جمعآوری آبهای سطحی در مدت کوتاهی تحت فشار قرار گیرد.
این استاد دانشگاه همچنین به ساختوساز در حریم رودخانهها و مسیلها اشاره کرد و گفت ویلاسازی، ایجاد زیرگذر و پارک و دیگر ساختوسازها در مسیرهای طبیعی عبور آب، ظرفیت تخلیه سیلاب را کاهش داده است.
به گفته زارع، در برخی شهرهای شمالی مسیلهای قدیمی و رودخانههای فصلی نیز تغییر مسیر داده یا پوشانده شدهاند و در زمان بارندگی شدید، سیلاب مسیر طبیعی خود را بازپس گرفته و وارد مناطق مسکونی شده است.
جنگلزدایی و فرسودگی شبکه آبهای سطحی
زارع همچنین تغییر کاربری جنگلها، کوهخواری و دستکاری حوضههای آبریز بالادست را از عوامل تشدید سیلاب دانست و گفت کاهش پوشش گیاهی میتواند روانآب و فرسایش خاک را افزایش دهد.
او درباره شبکه جمعآوری آبهای سطحی نیز گفت بسیاری از کانالها و لولههای انتقال آب بر اساس الگوی بارشهای گذشته طراحی شدهاند و توان مقابله با بارشهای شدید و کوتاهمدت را ندارند.
زارع در پایان تأکید کرد بازنگری در الگوی توسعه شهری، آزادسازی حریم رودخانهها و استفاده از الگوهایی مانند «شهر اسفنجی» برای افزایش ظرفیت جذب آب میتواند به کاهش خسارت سیلابهای آینده کمک کند.