ماخونیک مانده در عصر نوسنگی
ساکنان ماخونیک در دامنه کوه لاخ در ۱۳۶کیلومتری جنوب غربی شهر بیرجند، - دیوار به دیوار افغانستان - زندگی می‌کنند و شیوه زندگی‌شان شبیه به زندگی بشر در ۱۰هزار سال قبل است.
دوره نوسنگی شروع عصر کشاورزی و شکل‌گیری نخستین روستاها توسط بشر بود؛ دورانی که بشر به اهلی کردن حیوانات پرداخت و از غارها بیرون آمد و عصر شکار پایان یافت. ماخونیک را سرزمین لی‌لی پوتی‌ها لقب داده‌اند اما این روستای پررمز و راز با خانه‌های کوچک و کوتاهی که سقفشان تا شانه آدم می‌رسد، انتقال فرهنگی از دوره نوسنگی را به خوبی انجام داده است. مردمانش هنوز به جمع‌آوری گیاهان و دانه‌های وحشی و کشاورزی در زمین‌های یک متر در یک متر مشغولند و حاضر به خروج از دوره نوسنگی نشده‌اند.
ماخونیکی‌ها کوتاه قد بودند. اگرچه نسل جدیدشان اندکی قد کشیده‌اند اما قامت نسل قدیمشان به یک متر می‌رسد. در عصر مدرنیته ماخونیک یک کلونی جمع و جور از خانه‌های بسیار کوچک چسبیده به یکدیگر با خاک و گل و چوب است و مردمانش بدون آنکه بدانند، سهم بزرگی در زنده ماندن نشانه‌های زیست عصر نوسنگی را داشته‌اند.
باستان‌شناس‌ها پیش‌تر مهم‌ترین محوطه‌های باستانی دوره نوسنگی را در کرمانشاه، هرسین و سراب از زیر خاک بیرون کشیده‌اند اما اینجا در ماخونیک تمامی نشانه‌های دوره نوسنگی حفظ شده و مردم با همان معماری عصر نوسنگی در جست‌وجوی خوراک هستند. خانه‌ها کوچک و مدور هستند و با معماری نیمه زیرزمینی با استفاده از عناصر طبیعی ایجاد شده‌اند؛ درست مانند همان نشانه‌هایی که باستان‌شناس‌ها از 10هزار سال قبل کشف کرده‌اند. ماخونیکی‌ها یک چاله در زمین حفر کرده‌اند و دور‌آن دیوارهای گلین کوتاه کشیده‌اند و بعد هم روی دیوارها سقفی مخروطی شکل با چوب و شاخه گیاهان و درختان بنه (پسته کوهی) ایجاد کرده‌اند. همین معماری موجب می‌شود که خانه‌ها (چون در زمین حفر می‌شوند) از سرما و گرما در امان بمانند. آنها از دانه‌های درخت بنه به‌عنوان خوراک و از چوب آن برای سوخت و ساخت خانه استفاده می‌کنند.
مالکیت خصوصی و عمومی به شکل کاملا بدوی اما دقیق در ماخونیک رعایت می‌شود. در کوچه‌های تنگ و باریک ماخونیک که قدم بزنید، خواهید دید که حیاط و باغچه خانه‌ها که اندازه آنها به طول و عرض یک متر است و فضای برخی باغات که تنها یک درخت عناب و یک درخت انار در آن کاشته شده از فضای کوچه و معبر عمومی جدا شده است. خانه‌های ماخونیک با مصالح موجود در کوهپایه لاخ ساخته شده است و به همین‌خاطر اگر از بلندی به تماشای روستا بایستید، می‌بینید که همه‌‌چیز همرنگ خاک و طبیعت اطراف است. در مالکیت عمومی حتی محصول درخت زردآلویی که کنار جوی آب روستا سربرآورده است، شمارش و در میان همه اهالی روستا به تعداد مساوی تقسیم می‌شود.
ماخونیکی‌ها از ابزارهای سنگی برای آرد کردن گندم و دانه‌های پسته کوهی استفاده می‌کنند. ظروف مورد استفاده هم شبیه به سفالینه‌های پیش از تاریخ است که نمونه‌های شبیه به آنها در موزه‌های کشور وجود دارد. آنها از خاک کوه لاخ ظروف مورد نیاز خود را می‌سازند و در همانها شلغم می‌پزند و بر پشت بام هایشان پهن می‌کنند تا خشک شود و از شلغم خشک شده که پختوک نام دارد به‌عنوان غذا استفاده می‌کنند. مردمان ماخونیک کاملا خودکفا هستند؛ درست مانند ساکنان زمین در عصر نوسنگی که 10هزار سال پیش تمامی مایحتاج خود را خودشان می‌ساختند. آنها حتی از چوب درخت بنه(پسته کوهی) کفش هستند. تخته چوب‌ها را دو سوراخ می‌زدند و نخ‌های ریسیده‌شده از پشم بزهایشان را از میان سوراخ‌ها عبور می‌دادند و برای خودشان پای افزار می‌ساختند. بعدها که آنها لاستیک خودرو را یافتند، کفش هایشان را در اقدامی خلاقانه با لاستیک خودرو ساختند و نامش را موتور گذاشتند. موتور پای افزار مردانی است که برای کار در معدن سنگ گرانیت نزدیک روستا یا کشاورزی در زمین‌های یک متر در یک متر می‌روند.
احمد رهنما، یکی از ساکنان روستای ماخونیک است که حدود 50سال سن دارد. او از علاقه‌مندان به میراث فرهنگی ماخونیک است و یک خانه کوچک و قدیمی روستا، برجای مانده از نسل اول معماری ماخونیک را به مبلغ یک میلیون تومان خریداری و آن‌را تبدیل به موزه کرده است. لباسی سفید و بلند شبیه به آنچه مردمان سیستان و بلوچستان برتن دارند بر تن کرده است. دندان‌هایش ریخته، صورتش چروک برداشته و صاحب چند فرزند است. رهنما در موزه روستا، دستاری را نشان ما می‌دهد که هنگام ازدواج، پدر همسرش به رسم ماخونیکی‌ها به او هدیه کرده است. او درباره جای جای خانه‌های ماخونیک با ذکر کاربری نقطه‌های مختلف خانه توضیح می‌دهد. آشپزخانه که با هیزم گرم می‌شود در گوشه‌ای از همین خانه کوچک قرار دارد. چای آویشن به همراه دانه‌های کسور که هم اندازه دانه‌های لپه و به رنگ‌های سیاه و قهوه‌ای و سبز و سفید است را تعارف می‌کند و می‌گوید که کسور برای ماخونیکی‌ها مانند آجیل است. این دانه وحشی که از درختی به نام کسور چیده می‌شود اندکی تلخ و ترش مزه است.
16سال پیش دولت آب، برق و تلفن را به ماخونیک وارد کرد اما ورود تکنولوژی تفاوت چندانی در شیوه زندگی مردمان ماخونیک ایجاد نکرد. ماخونیکی‌ها یک‌بار در سال، آن هم در عید قربان گوشت مصرف می‌کنند. در طول سال نیز همچنان به جمع‌آوری پسته کوهی، کسور و کشت محدود شلغم در زمین‌های کشاورزی کوچک روستا مشغولند.
مردم ماخونیک همچنان از قنات قدیمی روستا برای آب شرب استفاده می‌کنند. آنها پیش از لوله‌کشی آب به روستا در خانه‌های علفی که خانه‌های کوچکی برای نگهداری بزها بود حمام می‌کردند. حتی از آغل بزها نیز برای قضای حاجت استفاده می‌کردند. دولت حمام عمومی روستا را ساخت اما خرابی شیرآلات حمام موجب شد که ماخونیکی‌ها دوباره به همان شیوه سنتی خود بازگردند و مانند گذشته در خانه‌های علفی حمام کنند. نان، کشک، بنه و شلغم غذای اصلی ساکنان روستاست.
200خانوار در روستای ماخونیک زندگی می‌کنند که هرکدام 5تا 8فرزند دارند. جمعیت روستا حدود یک‌هزار نفر است. مدرسه علمیه محل تحصیل کودکان پس از قبولی در کلاس نهم مدرسه روستاست. برخی از کودکان روستا نیز تحصیل نمی‌کنند و از همان کودکی به فراگیری علوم مذهبی و حفظ قرآن در مدرسه علمیه می‌پردازند. امام جماعت روستا مدیر مدرسه علمیه است و از احترام زیادی نزد اهالی روستا برخوردار است. آموزش قرآن و دروس شریعت به کودکان، نوجوانان و جوانان و حل اختلافات داخلی روستا از وظایف امام جماعت است. بزرگ‌ترین خانه روستا نیز متعلق به امام جماعت است که ناهمخوان با بافت ماخونیک و با بهره‌گیری از سیمان و آهن ساخته شده است.
روستای ماخونیک یک‌روز در هفته پزشک دارد و این یکی از مشکلات اصلی مردم روستاست. احمد رهنما به خبرنگار همشهری می‌گوید: «پزشک تنها یک‌روز به روستا می‌آید و هرکسی بیمار باشد به او مراجعه می‌کند. ماخونیک درمانگاه ندارد و واقعا برای مردم سخت است که تا شهر بروند. در روستا بیمارانی هستند که بیهوش می‌شوند و نیاز به درمان دارند. فرزند خود من 2بار در این هفته بیهوش شده است ولی پزشک در روستا نبوده».
مردم ماخونیک کوتاه قد هستند. دلیل آن شاید سوءتغذیه، کار سخت در معادن سنگ و ازدواج‌های فامیلی داخل روستا باشد. اگرچه در نسل دوم خانه‌های ماخونیک نشانه‌های بلندقدی دیده می‌شود و سقف خانه‌ها بالاتر رفته است اما با این حال ساکنان ماخونیک در مورد خودشان می‌گویند: «ماخونیکی دال می‌ماند». این یک مثال برای توصیف اهالی ماخونیک است؛ یعنی کار سخت مردمان ماخونیک آنها را خمیده و شبیه به حرف دال کرده است. خانه حاجی رهنما هم از نسل دوم خانه‌هایی است که سقف آنها بلندتر شده است.
ماخونیک روستای هدف گردشگری ایران است اما این تنها روستای زنده عصر نوسنگی ایران، هنوز نه‌تنها برای گردشگران که برای پژوهشگران نیز شناخته شده نیست. احمد رهنما به همشهری می‌گوید:« معمولا افرادی که به روستا مراجعه می‌کنند شب نمی‌مانند و تنها چند ساعت به روستا می‌آیند و بعد هم روستا را ترک می‌کنند».
ماخونیک در جنوب غربی شهر بیرجند در کوهستان‌های خشک لاخ در مرز افغانستان مردمانی را در خود جای داده است که زندگی بدوی را به‌رغم ورود تکنولوژی‌های جدید بر زندگی‌های نوین ترجیح داده‌اند و سبک زندگی‌شان را حفظ کرده‌اند؛ همچنان از دانه‌های وحشی تغذیه می‌کنند و خانه‌هایشان را کوچک و کوتاه می‌سازند. فرزندانشان در کوچه پسکوچه‌های روستا با چشم برهم زدنی غیب می‌شوند و روستا با آن رنگ خاکی‌اش در استتار مداوم با طبیعت به‌سر می‌برد. زندگی در ماخونیک بسیار دشوار است اما ساکنانش این سبک زندگی را انتخاب کرده‌اند؛ سبکی که خود ماخونیکی‌ها از شباهت آن با سبک زندگی پایان دوره غارنشینی بشر و آغاز تشکیل نخستین روستاهای استقراری بر زمین بی‌اطلاع هستند. ماخونیک به گفته باستان‌شناس‌ها و مردم‌شناسان روستایی است که ساکنانش همچنان نشانه‌های زندگی در عصر نوسنگی را حفظ کرده‌اند و انتقال فرهنگی زندگی نوسنگی، در معماری، شیوه زندگی، خودکفایی، بهره‌برداری از طبیعت و حتی ساخت ظروف مورد استفاده و نوع مالکیتشان نمود یافته است.
